سد کارون ۴

جولان فرهادی بابادی

  • سد کارون ۴، سدی در بخش میانکوه شهرستان اردل از توابع استان چهارمحال و بختیاری است.
  • این سد بر روی سرشاخه های اصلی رودخانه کارون از جمله رودخانه‌های ارمند و بازفت احداث شده‌است؛ در بالادست تلاقی دو رودخانه کارون و منج.
  • فاصله این سد از ریزشگاه رودخانه کارون به خلیج فارس حدود ۶۷۰ کیلومتر است. 
  • در پایین‌دست آن سدهای کارون۳، کارون ۱ و مسجدسلیمان در دست بهره برداری هستند.
  • در حال حاضر از این سد می‌توان به عنوان بزرگ‌ترین سد دو قوسی خاورمیانه نام برد.
  •  آب این سد در پایین دست بند انحرافی گتوند وارد دشت خوزستان می‌شود و نهایتاً به خلیج فارس می پیوندد. 
  • در پايين دست محل تلاقي رودخانه هاي ارمند و بازفت و بالادست تلاقي رودخانه هاي كارون و منج جانمائي شده است.
  • سد مخزنی کارون ۴ در استان چهارمحال و بختیاری در فاصله ۱۸۰ کیلومتری جنوب غربی شهرکرد و چهار کیلومتری پایین دست محل تلاقی رودخانه‌های ارمند و بازفت واقع شده است.
  • این سد با ارتفاع ۲۳۰ متر و حجم بتنی افزون بر یک میلیون و ۷۰۰ هزار متر مکعب توانایی ذخیره ۲.۳ میلیارد متر مکعب آب را داشته و نیروگاهی به ظرفیت یک هزار مگاوات در کنار آن ساخته شده است.
  • مختصات جغرافیایی سد Y=۳۴۹۶۱۵۸.۱۰۵ ، X=۴۴۹۹۱۸.۷۳۱
  • هدف از ساخت پل به گفته مسئولین افزایش ایمنی و پایداری عملیات انتقال نفت خام در مسیر مارون به اصفهان بوده است. 
  • شرکت مهاب مطالعات  برای اولین بار به منظور پايش رفتار سد و مقايسه آنها به‌صورت جامع براي اولين بار در كشور میکروژئو دزی سد کارون ۴ را انجام داده است. 

ویژگی های سد

  • اولین سد بر روی رودخانه کارون
  • بلندترین سد بتنی در حال ساخت در زمان خود و اکنون پنجمین سد مرتفع و منبع تولید انرژی برق آبی در جهان است
  •  بخش اول شامل قطعه دوم راه منج- بیدله بطول ۵.۵ کیلومتر
  • بخش دوم شامل راه جایگزین شهرکرد- ایذه به طول ۱۶ کیلومتر

ویژگی‌های طرح

تنظیم آب رودخانه کارون به میزان ۳/۷ میلیارد مترمکعب 

بالادست‌ترین سد در رودخانه کارون پل  قوسی  این سد با طول عرشه ۳۷۸ متر، طول دهانه ۳۰۰ متر، و ارتفاع ۶۲ متر از سطح دریاچهٔ سد، بزرگترین پل زیر قوسی ایران نامیده شده‌است.

اهداف سد

  • هدف از اجراي طرح كارون ۴ توليد انرژي برق آبي به ميزان ۲۱۰۷ گيگاوات ساعت درسال و كنترل سيلابهاي رودخانه كارون بوده  كه با قرارگيري در زنجيره سدهاي پياپي كارون به حجم قابل ذخيره آورد رودخانه كارون جهت استفاده در مصارف كشاورزي در دشت خوزستان كمك مي نمايد.
  • با احداث سد کارون ۴، قسمتی از محورهای ارتباطی اصفهان به طرف خوزستان و همچنین خطوط لوله نفت موجود، در زیر تراز آب دریاچه قرار می‌گیرد، بدین لحاظ احداث مسیر‌های جایگزین در محورهای اصفهان- شهرکرد- ایذه- اهواز و همچنین اصفهان- بروجن- لردگان و اجرای مسیر جایگزین خطوط لوله نفت و گاز، از اهداف این طرح می‌باشد
  • کارون ۴، با هدف تنظیم آب رودخانه کارون به میزان ۳.۷ میلیارد متر مکعب در سال و نیروگاه هزار مگاواتی آن با هدف تولید انرژی برق آبی به میزان ۲۱۰۰ گیگاوات ساعت ساخته شده است.
  • در نهایت منافع حاصل از تولید برق این سد بر اساس برآورد اولیه درآمد، سالانه برابر با ۱۳۵۳ میلیارد ریال تخمین زده شده‌است (بر حسب هر کیلو وات ساعت ۶۴۲ ریال)
  •  

تایم لاین پروژه

  • مطالعات اولیه طرح کارون ۴ در سال ۱۳۴۵ (۱۹۶۷ میلادی) در چارچوب طرح توسعه منابع آب و همچنین برنامه‌ریزی کلی منابع آب حوضه رودخانه کارون توسط شرکت مهندسین مشاور بین المللی هارزا انجام پذیرفته است.
  • در سال ۱۳۷۲ مطالعات مرحله اول طرح به شركت مهندسي مشاور مهاب قدس واگذار گرديد.
  • در سال ۱۳۷۴ مطالعات نخستین طرح کارون ۴ در چارچوب طرح توسعه منابع آب و همچنین برنامه‌ریزی کلی منابع آب حوضه آبریز رودخانه کارون مطالعات رسمی شروع شد.
  •  
  • نقشه‌های راه‌های جایگزین در سال ۱۳۷۵ توسط وزارت راه و ترابری به تصویب رسیده و اجرای قسمت‌هائی از آن شامل قطعه دوم راه اصلی منج- بیدله و راه جایگزین محور شهرکرد- اهواز به عهده وزارت نیرو (شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران) گذاشته شده است.
  • قرارداد مطالعات مرحله دوم طرح سد و نيروگاه كارون ۴ كه در سال ۱۳۷۶ بين شركت مهندسي مشاور مهاب قدس و شركت توسعه منابع آب و نيروي ايران منعقد گرديده است
  • مطالعات مرحله دوم در سال ۱۳۷۶ توسط شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس و شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران انجام شد. 
  • در ۲۱ اسفند ماه سال ۸۳ به دلیل بارندگی سد کارون ۴ بر اثر سیل دوره‌ای کارون با دبی(آورد) ۳۰۰۰ متر مکعب و بخاطر عدم پیش بینی تونل‌های انحرافی کافی (فقط یک تونل با دبی ۱۵۰۰ مترمکعب) فراز بند و نشیب بند از بین رفت و کارگاه سد را نابود و مغار نیروگاه را پر آب کرد، طبق اظهارات یک شاهد عینی میزان خسارت وارده حدود ۸۰ الی ۱۰۰ میلیارد تومان در آن زمان برآورد شده بود، و گویا مسوولین و کارگران سد از ساعت‌ها قبل بالای کوه‌ها و چشم اندازهای اطراف ایستاده بودند و منتظر شکستن فراز بند و غرق شدن کارگاه بودند.
  • شعبان اسدی معاون حفاظت سازمان جنگلها و مراتع کشور ۲۰ شهریور ۱۳۸۸، با اعلام این که  آبگیری سد کارون ۴ در نیمه دوم سال آغاز خواهد شد از غیر استاندارد بودن و رعایت نکردن استانداردهای زیست محیطی در این سد خبر داد.
  • سد کارون ۴ به عنوان بزرگترین سد بتنی کشور پنجم فروردین ماه ۱۳۸۹ با حضور احمدی‌نژاد آبگیری شد.
  • کارون ۴ در سال ۱۳۹۰ به دست محمود احمدی‌نژاد در مراسم برای جشن خودکفایی صنعت سد سازی افتتاح شد در زمان افتتاح مهندس محمدرضا رضازاده، مدیرعامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران بود. 
  • در آبان ۱۳۹۲ اعلام شد که این سد ترک خورده‌است. اما حسن رنجبران، مجری طرح سد و نیروگاه کارون ۴ اعلام کرد: «ترک خوردن سد طبیعی است، خاصیت بتن ترک خوردن است و تمام سدهای بتنی دنیا ترک می‌خورند. ترک‌های مذکور در همان زمان افتتاح سد، توسط شرکت ملی حفاری ایران و با استفاده از تکنولوژی تزریق سیمان به چاه نفت ترمیم گردید.»
  •  نتایج تحقیقات کنفرانس بین المللی عمران، معماری و توسعه پایدار شهری با عنوان  اثر ترک خوردگی بتن بدنه بر طیف پاسخ سدهای بتنی قوسی مطالعه موردی سد کارون ۴ در سال ۱۳۹۲ نشان می دهد به وجود آمدن آسیب در بتن در زمان زلزله قطعی بوده و ترکخوردگیها باعث بالا رفتن طیف پاسخهای شتاب در سد شده و منجر به کاهش در پاسخ تنش و جابجایی خواهد شد، همچنین ترکخوردگی تأثیر ناچیزی بر طیف پاسخهای سرعت دارد.
  • یک مقام مسئول در گفت و گو با شانا در سال ۱۳۹۲  گفت کارشناسان زیادی در حال بررسی علت ترک خوردگی سد کارون ۴ هستند اما تاکنون به نتیجه خاصی نرسیده اند. اما یک نقطه نظر مشترک بین همه کارشناسان وجود دارد و آن هم آبگیری زود هنگام این سد است.
  • در اولین اولین کنگره ملی مهندسی ساخت و ارزیابی پروژه های عمرانی در سال ۱۳۹۳ یحیی لجم اورک اعلام کرد پیمانکار پروژه به منظور صرفه جویی در پروژه پرده آب بند سد کارون ۴، به میزان ۲۳ میلیارد ریال  از روش مطالعات کتابخانه‌ای استفاده کرده و به این ترتیب زمان پروژه را نیز به ۸۱ ماه کاهش داده‌اند.
  • در سال ۱۳۹۴  جاده جایگزین و پل کارون ۴ به‌عنوان بزرگترین پل زیرقوسی کشور توسط اسحاق جهانگیری افتتاح شد.
  • ۲۲ اسفند ۱۳۹۴ مدیر عامل شرکت خطوط لوله و مخابرات نفت ایران مهندس عباسعلی جعفری‌نسب، در صدر هیأتی به اتفاق مدیر خطوط لوله، مدير مهندسي و طرحها و همراهی جمعی از مسئولین دفتر مهندسی طرح‌ها، مدیر ومعاونین منطقه اصفهان و مسئولین شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران از پروژه پل کابلی اختصاصی خطوط لوله انتقال نفت و گاز، روگذر دریاچه سد کارون ۴ بازدید بعمل آورد. 
  • در سال ۱۳۹۶ طی دومین کنفرانس ملی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران(مهندسی سازه و مدیریت ساخت) ترک خوردگی تحت بارهای ثقلی و هیدرواستاتیک در سد کارون ۴ در خوزستان تحلیل شد نتایج حاصل بیانگر این مطلب مهم است که رشد ترک به صورت عمودی به سمت تاج سد در حال گسترش بوده و ترک ایجاد شده در سد احتمال ایجاد ترک های ریز در قسمت های مختلف سد از جمله در پشت محل ایجاد ترک اصلی را افزایش می دهد.
  • در اولین کنفرانس ملی مهندسی زیرساخت ها در سال ۱۳۹۷  آسیب پذیری سدهای بتنی قوسی تحت اثر بار انفجار بررسی شد که نتایج حاکی از این است که در انفجارهای با فاصله ی مقیاس شده ی یکسان، هر چه خرج بیشتر و فاصله وقوع انفجار نسبت به بدنه دورتر باشد، اثرات تخریبی انفجار بیشتر خواهد بود. 
  •  
  • در سال  طی ۱۳۹۸ ششمین کنگره ملی عمران، معماری و توسعه شهری طی مقاله ای با عنوان بررسی پهنه بندی لرزه خیزی سد کارون ۴ با استفاده از تحلیل آماری اعلام شد در طی یک دوره زمانی چهارماه از تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۹۶ تا ۱۰ تیرماه ۱۳۹۷ جمع آوری و بازبینی شده است. در مجموع ۲۱۹ زمین لرزه توسط شبکه لرزه نگاری محلی ثبت و مکان یابی شده که از این تعداد ۱۹۴ زمینلرزه در فاصله کمتر ۱۲۰ کیلومتری پیرامون ساختگاه سد روی داده است. با بررسی زمین لرزه های ذکر شده در نهایت میزان توزیع زلزله ها در اطراف گسل‌ها مشخص گردیده و گسل‌های خطرناک شناسایی شدند.
  •  در یک مطالعه موردی در سال ۱۳۹۸ به منظور بررسی «آنالیز تنش دردرزهای قائم سدهای بتنی قوسی تحت تحریک یکنواخت و غیریکنواخت تکیه گاهی» در  دومین کنفرانس بین المللی مهندسی عمران ،سازه و زلزله موضوع بحث شد و نتایج بدست آمده نشان داد که تحلیل‌های غیر یکنواخت منجر به افزایش تنش و جابجایی در بدنه سد شده است. علاوه بر این نشان داده شد، درزهای قائم رفتاری مانند دمپر از خود نشان داده و منجربه کاهش جابجایی و تنش روی بدنه سد شده‌اند.
  • طی مقاله‌ای در نوزدهمین کنفرانس هیدرولیک ایران  در سال ۱۳۹۹ با عنوان بررسی اثرات تغییر اقلیم بر لایه‌بندی حرارتی مخزن سد کارون ۴ اعلام شد، حجم مخزن به حدی بزرگ گرفته شده است که افزایش دما ناشی از تغییر اقلیم، می‌تواند به صورت مستقیم و غیر مستقیم بر کیفیت منابع آب تاثیر بگذارد.
  • کیومرث زمانی سخنگوی صنعت برق جنوب غرب کشور ۳۱ مرداد ۱۴۰۰ اعلام کرد تراز آبی عمده سدهای برق‌آبی کاهش یافته است و سدهای کارون ۴، کارون ۳، شهید عباسپور و گدار امکان تولید ندارند یا به صورت محدود می‌توانند تولید کنند.

گروه ها و شرکت های دیگر پروژه

  • مطالعات مرحله اول و دوم طرح نیز که توسط شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس و شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران انجام شده.

خلاصه مشخصات قراردادی پروژه :

کارفرما : وزارت نیرو – شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران 

مشاور : شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس

مبلغ قرارداد اصلی: ١,٢٤٧.٤٩٠.٢٨٢.٦٩٧ ریال

مدت قرارداداصلی : ٨٤ ماه و تاریخ شروع عملیات اجرایی : ١٣٨١/١/١

مبلغ قرارداد الحاقیه: ٤٣٨،٠٠٥،٠٠٠،٠٠٠ ریال

مدت قرارداد الحاقیه:١٥ ماه و تاریخ شروع قرارداد الحاقیه: ١٣٨٨/١٠/١٦

  • با مهندسی علی اصغر خوشنویسان، پیمانکاری شرکت توسعه منابع آب و انرژی و توسط مهندس پترائوس نسلا کلو طراحی شده‌است.
  • شرکت جهاد توسعه منابع آب در قالب مشارکت پیمانکاران بعنوان پیمانکار عملیات احداث بدنه سد اصلی و فرازبند و نشیب بند فعال بوده است
  • نام شرکت فرانسوی کوینه بلیه نیز به‌عنوان همکار، مطالعات طرح را کنترل و مورد تائید قرار داده است.
  • شرکت‌های دالیم کره و ساتو (ژاپن) کارهای اصلی ساختمانی را انجام داده است.
  • شرکت اتریشی ایلبائو و فورمن ایران در کارهای پیش از ساخت پروژه فعال بوده‌اند. 
  • شرکت ماشین‌سازی اراک ایران  سازه فلزی هیدرولیکی سد را ساخته است.
  • فراب (ایران) و هاربین چین تجهیزات مکانیکی را فراهم آورده‌اند.
  • فراب (ایران) و الین (اتریش) در تهیه تجهیزات الکتریکی و تهویه فعال بوده‌اند.
  • آی ایی او (ایران)  مسئولیت سویچ گیر جی‌آی‌اس پروژه بوده است. 
  • گفتنی است، شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران که کارفرمای پروژه سد کارون ۴ است، پروژه‌های زیادی همچون سد کارون ۳، کرخه، مسجد سلیمان، گتوند، سیمره، سیاه‌بیشه، بختیاری، خراسان ۳، خرسان، رودبار لرستان را اجرا کرده و یا در دست اجرا دارد. علاوه بر این طرح‌های قابل توجهی نیز در حوضه‌های ارس، دز، زهره – هندیجان، شمال، قزل‌اوزن، کارون و کرخه در دست مطالعه دارد.
  • با وجود آنکه نامی از سپاه در اسناد نیامده است اما بعدها در بازدید مسئولین وزارت نفت از پل مدیر پروژه در تشریح ویژگی های طرح گفت: این پروژه از سال ۱۳۹۱ توسط قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء و موسسه صاحب الزمان (عج) آغاز و با پیشرفت فیزیکی بیش از ۹۰ درصد،تاکنون بالغ بر ۳۷۰ میلیارد ریال هزینه داشته و  پیش بینی می شود تا اتمام پروژه این مبلغ به ۵۰۰ میلیارد ریال افزایش یابد.

انتقادات محیط زیستی

زیان‌های ناشی از طولانی شدن پروژه عبارت بوده از افزایش قیمت تمام شده طرح و همچنین عدم انتفاع از فروش برق تولید شده توسط نیروگاه آن. 

مدیر شیلات و امور آبزیان سازمان جهاد کشاورزی چهارمحال و بختیاری در سال ۱۳۹۹ گفت: سالانه بیش از ۲۴ هزار تن ماهی در چهارمحال و بختیاری تولید می‌شود که یک هزار و ۷۰۰ تن از آن توسط قفس در دریاچه سد کارون چهار تولید می‌شود.

در این سد چون سنگ آهک معمولا دارای درز و ترک های متعدد است آب بندی آن نیازمند عملیات تزریق حجیم بود. دراین سد با جابجایی که درامتداد محور سد وپرده ی آب بند صورت گرفت المان آب بندی پی وتکیه گاه به توده سنگ های نفوذ ناپذیر متصل شد.

به گفته معاون حفاظت از جنگل ها با اجرای سد، ۲۰ از پوشش جنگلی این منطقه بین ۵ تا ۳۵ درصد است برای آبگیری سد کارون ۴ بی شک باید تخریب شوند. این درختان کهن ترین درختان اند که قدمتی ۴ هزار ساله دارند و تخریب آنها ضربه مهلکی به پیکره محیط زیست و منابع طبیعی کشور است

با آبگیری سد کارون ۴ بیش از دو هزار و ۴۰۰ هکتار اراضی جنگلی بلوط و بنه ای استان چهارمحال و بختیاری به زیر آب رفت 

ورود آب‌های گرم نیروگاه‌ها به رودخانه کارون تعداد زیادی از ماهی‌ها را از بین می‌برد.

محمد درویش با تاکید بر ضعیف بودن احتمال شکست سد کارون در سال ۱۳۹۲ گفته بود در صورت تخریب سد کارون، سه سد دیگر در پایین دست آن، شدت سیلاب را گرفته و باعث کاهش تخریب‌ها خواهند شد. وی ادامه داد: البته با شکستن این سد، توازن قوای دیگر سدهای پایین دست به هم خورده و بارگذاری نمک سد گتوند افزایش می‌یابد؛ که با حرکت نمک‌های نشت کرده در قسمت‌های تحتانی سد گتوند، کیفیت آب رودخانه کارون به مخاطره خواهد افتاد.

وزارت نيرو در حالي هزار ميليارد تومان براي راه اندازي سد کارون ۴ هزينه کرده است که مسائل زيست محيطي و فرسايش خاک در اين منطقه مورد توجه قرار نگرفته به طوري که به عقيده متخصصان فرسايش خاک در اين منطقه مي تواند عمر مفيد سد و حيات پيراموني سد را به شدت کاهش دهد. از سوي ديگر، در حوزه بالادست سد کارون ۴ نيز براي کنترل فرسايش خاک و اراضي جنگلي هيچ مشورت کارشناسانه اي نشده است

خسارت ناشي از نابودي اين درختان و زيست‌بوم منطقه در سال ۱۳۹۲ بالغ بر هشت هزارميليارد تومان برآورد شد.

 فرسایش سالانه ناشی از احداث کارون ۴،  ۲۵  تن در هکتار خاک بوده و در بلند مدت سبب تبدیل این منطقه به بیابان  خواهد شد. 

با ساخت و آبگيري سدهايي از اين دست، جوامع بومي ساكن مخزن و كناره‌هاي رودخانه از سرچشمه تا چاه آن به‌شدت از تغييرات ناشي از ساخت سد متضرر شدند. 

سد مسجد سلیمان

جولان فرهادی بابادی

  • سد مسجد سلیمان یا سد گُدار لَندَر، بر روی رودخانه کارون در ۲۶ کیلومتری پایین‌دست سد شهید عباسپور(کارون ۱) در ۲۵.۵ کیلومتری شمال شرقی شهر مسجد سلیمان  و در ۱۶۰ کیلومتری شمال شرق اهواز و استان خوزستان بر روی رودخانه کارون احداث شده‌است و  نیروگاه این سد بزرگترین نیروگاه جریانی کشور به حساب می‌آید.
  • وسعت این حوضه آبریز تا محل سد مسجدسلیمان ۲۷۰۰۰ کیلومتر مربع است.
  • شرکت تابیله در وب‌سایت خود نوشته سد مسجد سلیمان  یکی از سدهای پلکانی (Cascade Dam) به منظور استفاده از پتانسیل برق آبی حاصل از جریان رودخانه کارون به هنگام اوج مصرف برق، همچنین تأمین ذخیره آبی مطمئن جهت انتقال به شهر مجاور آن (مسجد سلیمان)  ساخته شده است.
  • کارفرمای طرح  در فاز مطالعاتی خود متوسط آبدهی دراز مدت سالیانه رودخانه کارون در محل احداث سد معادل ۳۶۲ مترمکعب در ثانیه برآورد کرده بود. 
  • مشانیر در معرفی سد نوشته سد مسجدسلیمان از نوع سنگ ریزه ای با هسته رسی (با  بلندترین دریچه‌های قطاعی سرریز در جهان است) که دارای ۵ دریچه سریز قطاعی با ظرفیت عبور ۲۳۰۰۰مترمکعب آب در ثانیه (PMF) می‌باشد. نیروگاه شامل ۴ واحد ۲۵۰ مگاواتی توربین ژنراتور است.
  • در زمان ساخت تولید انرژی سالیانه این نیروگاه زیرزمینی ۳۷۰۰ میلیون کیلووات ساعت را داشت. 
  • به این منظور یک تونل به طول ۱۱۶۰ متر حفاری شده و یک خط لوله انتقال آب از دریاچه سد به آب‌گیر آب آشامیدنی شهر مسجدسلیمان به طول ۲۷۰۰ متر احداث گردیده‌است.
  • پروژه آب‌رسانی به شهر مسجدسلیمان از جمله پروژه‌های مهمی است که در حاشیه این طرح انجام شده‌است.
  • طبق برآورد هزینه‌های اجرای پروژه بالغ بر ۶۶۲۰ میلیارد ریال بوده (طبق آخرین توافق‌نامه) که از طریق منابع منابع عمومی، تسهیلات خارجی (فاینانس، وام و…)، سایر منابع (منابع داخلی، تسهیلات بانکی داخلی، اوراق مشارکت و…) تأمین گردیده‌است.
  • مطابق محاسبات صورت گرفته توسط مهاب قدس، آورد سیل ۱۰۰۰۰ ساله در این حوضه ۱۱۴۰۰ مترمکعب بر ثانیه و آورد حداکثر سیلاب محتمل ۲۱۷۰۰ (PMF) مترمکعب برثانیه پیش‌بینی شده است.
  • سازمان زمین شناسی و اکتشافات در وب سایت تا سال ۱۳۹۷ خود مدعی شده است تولید انرژی سالیانه این نیروگاه زیرزمینی ۳۷۰۰ میلیون کیلووات ساعت است.
  • منابع رسمی اعلام می‌کنند این طرح سالانه ۱۷۰۹ میلیارد ریال صرفه‌جویی حاصل از عدم مصرف سوخت‌های فسیلی در تولید برق و ۳۰۷ میلیارد ریال صرفه‌جویی حاصل از عدم تولید آلاینده‌ها  در تولید برق به همراه آورده‌است.
  • برای بدست آوردن شن و ماسه برای ساخت بتن از معادن حوالی شوشتر و سنگ حفاری شده معدن کوشک استفاده شده‌است.
  • مقدار سنگ موجود در این محل بیش از سه میلیون متر مکعب برآورد شده بود.
  • این سد در تاثیر و تاثر مستقیم با سد گتوند قرار دارد. 

اهداف طرح

افزایش توان تولیدی انرژی برق‌آبی کشور و تأمین بخشی از قدرت شبکه در بار پیک.

به‌گفته مسوولان، احداث پست ۴۰۰ به ۱۳۲ کیلوولت که با تقویت شبکه شمال خوزستان موجب جلوگیری از قطعی برق شد.

ویژگی های سد

  • ظرفیت این نیروگاه ۲۰۰۰ مگاوات است که در دو فاز ۱۰۰۰ مگاواتی اول و ۱۰۰۰ مگاواتی طرح توسعه اجرا شده‌است. 

مشخصات کلی نیروگاه 

طول تاج ۴۹۷ متر

بتن۱،۱۰۰،۰۰۰ متر مکعب

حفاری:۲۱،۲۳۰،۰۰۰ متر مکعب

خاکریزی۱۴،۰۰۰،۰۰۰ متر مکعب

آرماتوربندی۴۵،۰۰۰ تن

نوع نیروگاه:  زیر زمینی

موقعیت: تکیه‌گاه راست سد

انرژی متوسط سالیانه: ۳۷۰۰ میلیون کیلووات ساعت

 نوع توربین: فرانسیس با محور عمودی

مشخصات کلیدخانه و خطوط انتقال ۴۰۰ کیلوولت

  • ولتاژ پست: ۴۰۰ کیلوولت
  • نوع آرایش پست باسبار: ۱٫۵ کلیدی
  • تعداد بی: ۶ عدد
  • تعداد ورودی: ۴ خط ۵۰۰ مگاواتی
  • تعداد خروجی: ۵ خط
  • مساحت زمین پست: ۵۰ هزار مترمربع

مشخصات پست۱۳۲/۴۰۰

  • تعداد ترانسفورماتور: ۲ عدد
  • تعداد فیدر ترانسفورماتور: ۲ عدد
  • قدرت هر ترانسفورماتور: ۲۰۰ مگاولت آمپر
  • تعداد فیدرهای خروجی: ۶ عدد
  • ولتاژ هر فیدر خروجی: ۱۳۲ کیلوولت

تایم لاین پروژه

  • سابقه مطالعات مقدماتی در خصوص حوضه آبریز کارون، به مطالعات شرکت مهندسین مشاور هارزا در دهه چهل و پنجاه شمسی باز می‌گردد. 
  • پس از انقلاب اسلامی، شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس با مشارکت شرکت ایکرز کانادا، مطالعاتی در مورد آن انجام داد.
  • در نهایت طی سال‌های ١٣٦٠ تا ١٣٦٥ شرکت خدمات مهندسی برق مشانیر از ایران با مشارکت شرکت لامایر آلمان مطالعات تکمیلی را انجام داده و محور فعلی سد مسجد سلیمان را به عنوان محور نهایی پیشنهاد نمودند.
  • اجرای سیستم انحراف آب در سال ١٣٧٠ آغاز شد و در پایان سال ١٣٧٣ به اتمام رسید.
  • در تاریخ ٢٨ تیر ١٣٧٤، آب رودخانه به تونل‌های انحراف هدایت شد.
  • در پایان پاییز ١٣٧٤ با تکمیل فرازبند، عمل احداث سیستم انحراف آب خاتمه یافت.
  • ساخت و اجرای سازه‌های هیدرولیکی فولادی سد از سال ١٣٧٥ آغاز شد.
  • از پاییز سال ١٣٧٥ تجهیزات نیروگاه اصلی سد و به موازات آن احداث ساختمان نیروگاه و کلیدخانه آغاز شد. و همزمان با آن بررسی‌های تکمیلی در خصوص معادن قرضه صورت گرفت.
  • عملیات ساختمانی طرح توسعه نیروگاه در اواخر سال ۱۳۷۷ آغاز گردید و به این ترتیب عملیات حفاری و تحکیم پی سد، تونل‌ها و مغارهای نیروگاه آغاز شد.
  • عمده عملیات ساختمانی طرح عملاً در پایان سال ١٣٧٩ خاتمه یافت.
  • آبگیری سد در آذرماه سال ۱۳۷۹ به دستور وزیر نیرو. 
  • بهمن سال ۱۳۸۱  شروع ساخت و نصب تجهیزات چهار واحد نیروگاه،
  • مسعود حکمی  بیست سال بعد نوشت در سال ۸۱ به‌دلیل وقوع سیلاب در شرایط خاص و با سرعت بالایی انجام شد که بخش مهمی از مشکلات بدنه ازجمله فرونشست در چند قسمت را به‌دنبال داشت.
  • اتمام حفاری عملیات بتن‌ریزی آبراهه و مغار نیروگاه در مهر ماه سال ۱۳۸۲. 
  • عملیات نصب تجهیزات هیدرومکانیک از خرداد ماه و عملیات نصب تجهیزات توربین از مهرماه ۱۳۸۲ آغاز گردید.
  • عملیات راه‌اندازی  آزمایشی واحدهای نیروگاهی به ترتیب در ماه‌های مهر و و تیر و آذر سال ۱۳۸۲ با موفقیت به پایان رسید.
  • ۱۲ اردیبهشت ۱۳۸۳نيروگاه آبي سد مسجد سليمان توسط كروبي رييس مجلس شوراي اسلامي افتتاح شد 
  • عملیات راه‌اندازی آزمایشی هزارمگاوات دوم نیروگاه در سال ۱۳۸۶ به پایان برسد.
  • این سد باوجود مشکلات در سال ۸۷ تحویل سازمان آب و برق شد ولی از ابتدا مشکلات بدنه، برم‌های جناحین و مغار نیروگاه و ترانسفورماتور به شکل واضح خودنمایی می‌کرد.
  • فاز طرح توسعه سد طی سال‌های ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ وارد مدار شده ‌است.
  • نیروگاه مسجدسلیمان در سال ۱۳۹۲ برای سومین سال متوالی موفق به کسب مقام نخست تولید انرژی الکتریکی برق آبی کشور شد.
  • ۱۳۹۲ اعلام شد  درآمد حاصل از فروش برق از زمان بهره‌برداری برابر ۱۳۱۸۳ میلیارد ریال بوده است. 
  • مهدی معتق استاد سیستم‌های سنجش از راه دور در مرکز تحقیقات علوم زمین   GFZ و دانشگاه لایبنیز هانوفر آلمان در مقاله‌ای که در سال ۹۶ منتشر کرد، خبر از ناپایداری و تهدید این سد داد.
  • دو‌شنبه ۲۹ خرداد ۱۳۹۶ روزنامه ایران از فرونشست و ایجاد ترک در تاج سد مسجد سلیمان خبر داد. 
  • ۱۳۹۶  آغاز مطالعات وزارت نیرو مطالعات علاج‌بخشی سد بر روی بخش‌های ساختمانی نیروگاهی و برم‌های جناح راست.
  • آغاز مطالعات بدنه نیز از نیمه دوم سال ۹۹ توسط شرکت مهندسی مشاور سد و تونل پارس.
  • سال ۱۱۴۰۰ اصلاح مغار و برم‌ها و جایگزینی ابزارهای نصب شده در بدنه سد که تقریبا تا ۹۰ درصد آسیب دیده بودند
  • سال ۱۴۰۰ تکمیل و نصب  ابزارهای سد تا حدود ۹۷ درصد.
  • معاون سازمان آب و برق خوزستان شهریور ۱۴۰۰ در گفت‌وگو با همشهری تأیید می‌کند که فرونشست سد مسجدسلیمان که از زمان آبگیری آغاز شده بود به ۶ متر در بدنه سد رسیده است.
  • جلیل مختار نماینده آبادان در مجلس، در سال ۱۴۰۰  در نامه‌ای به سازمان آب و برق نسبت به تخریب سد مسجدسلیمان هشدار داده و خواستار پاسخگویی این سازمان درباره عدم علاج‌بخشی و تبعات آن بر آب شور مخزن سد گتوند شده بود.
  • اعلام  ۱۵درصد پیشرفت در عملیات اجرایی مغار و برم‌های جناح راست.
  • فرهادعلیدوستی مدیر عامل سد و نیروگاه مسجدسلیمان از اتصال واحدهای پنج و شش این نیروگاه به شبکه سراسری، پس از پایان موفقیت آمیز اورهال سالیانه خبرداد. این واحد‌ها پس از انجام تعمیرات سالیانه، ترمیم آب بند شیر پروانه  ،اصلاحات سیستم کنترل و تست های الکتریکال با موفقیت راه اندازی و وارد مدار تولید شدند.
  • محمد آغاجاری بازرس کل ویژه خوزستان، در شهریور ۱۴۰۱ بعد از بازدید از سد مسجدسلیمان اعلام کرده که شرایط سد مسجدسلیمان به مرحله هشدار رسیده است. او گفت اقداماتی که پس از این تذکرات از سوی سازمان آب و برق و وزرات نیرو صورت گرفت به هیچ وجه کافی نبوده و وضعیت سد همچنان دارای مشکل است.
  •  آذر ۱۴۰۱ عصر مسجدسلیمان  از فرونشست ۶ متری سد مسجدسلیمان، بیخ گوش شورابه‌های سد گتوند نوشت. جواد احدیان مشکل اصلی سد مسجدسلیمان را «نشست ناهمگون هسته سد» می‌داند و می‌گوید: هسته رسی دچار تغییر شکل شده و به پوسته فشار آورده است. سد از نیم تا ۴ متر فرونشست داشته که بیش از حد استاندارد است.

شرکت‌ها و گروه‌های درگیر

  • کارفرما: شرکت توسعۀ منابع آب و نیروی ایران
  • پیمانکار اصلی این پروژه مشارکت دایلیم- ساتو از کره جنوبی بود که ٨٠ درصد بخش ساختمانی و کارهای زیرزمینی آن در قالب قراردادی به مشارکت تابلیه-پرلیت واگذار گردید.
  • مشاور: نیپونکویی(ژاپن)، مشانیر، شرکت بین المللی لامایر(آلمان).
  • شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس با مشارکت شرکت ایکرز کانادا.
  • شرکت خدمات مهندسی برق مشانیر از ایران با مشارکت شرکت لامایر آلمان.
  • مؤسسه JBIC ژاپن فایننسر خارجی .
  • نقش مشانیر: شرکت مشانیر کلیه مراحل خدمات مهندسی شامل شناخت، فاز یک، دو و سه پروژه را در قالب مشارکت انجام داده است. این شرکت وحید مرتضوی را مسئول پاسخ گویی به مسائل طرح معرفی کرده است. 
  • شرکت مهندسی مشاور سد و تونل پارس( عملیات اصلاحی).

انتقادات محیط زیستی

  • دکتر حسین آخانی در خصوص مشکلات سد مسجد سلیمان در روزنامه ایران نوشت. سدها نه تنها با حبس آب سیلاب، مانع پر شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها می‌شوند و عامل اصلی ریزگرد در خاورمیانه و بخصوص جنوب غربی ایران شده اند، بلکه با توجه به تاثیرات شگرفی که بر ساختار اجتماعی- اقتصادی ایجاد می‌کنند می‌توانند موجب تاثیرات به مراتب سهمگینی در بافت زندگی کشور تاریخی ایران شوند.
  • بروز فاجعه زیست محیطی در اثر شکست سد و تاثیر آن بر گتوند از جمله نگرانی های رایج در مورد این سد است. 

نکات انتقادی:

یکی از نکات جالب توجه در خصوص سد مسجد سلیمان  ورود یک فایننسر ژاپنی به طرح است هنگامی که در صفحات مختلف به دنبال دلیل این امر می‌گردیم، پی می‌بریم که مقامات مسئول پس از آبگیری سد با مشکلات مهمی در بدنه سد و  برم‌های جناحین و مغار نیروگاه و ترانسفورماتور می‌شوند اما این نکته را بیست سال پنهان می‌کنند و  سد با همان وضعیت به سازمان آب و برق تحویل داده می‌شود. مسعود حکمی در سال ۱۴۰۰ افشا می‌کند که این مشکلات از ابتدای آب‌گیری وجود داشته است و دلیل آن تعجیل در آبگیری به‌حساب می‌آید. در حالی که بخش اعظم این کار را یک پیمانکار کره‌ای انجام داده است کارفرما برای اصلاح وضعیت با شرکت ژاپنی مشاور طراح (شرکت ژاپنی نیپون کویی) وارد مذاکره می‌شوند.از این تاریخ نام یک مؤسسه JBIC ژاپنی به عنوان  فایننسر خارجی مطرح می‌شود. جالب این است که هزینه‌های مالی عملیات اصلاحی و علاج نیز مخفی باقی مانده و کما کان در مورد آنها اطلاعی بیرون نیامده است. 

  حکمی در سال ۱۴۰۰ در گفتگو با همشهری می‌گوید یکی از مشکلاتی که با آن مواجه هستیم، ریزش بخش‌هایی از برم‌های جناح راست سد به‌علت شیب نامناسب اجرا شده در زمان ساخت و نیز گرفتگی زهکش‌های احداثی و وجود لایه‌های مارنی سست در محل است. بخش مغار نیروگاه (تونل‌های قرارگیری ژنراتورها) نیز به‌دلیل اجرای نادرست میل مهارهای سقف و نیز تخلیه نشدن لایه رس موجود در زمان ساخت با مشکلاتی روبه‌رو و از آنجایی که خواص رس جذب بالا و تورم بر اثر این جذب است، منجر به جداشدگی تاندون‌ها و میل‌مهارها در بخش‌هایی از سقف نیروگاه شد جواد احدیان می‌گوید مطالعات علاج بخشی به‌دلیل تحریم و کمبود بودجه ۲ سال مغفول ماند و به اتمام نرسید.  احدیان ریشه مشکلات سد مسجد سلیمان را در عملکرد مشاوران می‌داند و با بیان اینکه اغلب کارهای مشاوران در کشور کپی است و قانونی برای نظارت وجود ندارد، تصریح می‌کند: به ضرس قاطع می‌گویم بزرگ‌ترین اشکال جامعه مهندسی این است که مشاور تعهدی در زمینه تبعات کار خود‌ازجمله مشکلات زیست‌محیطی و اختلال در عملکرد سازه ندارد. متأسفانه به‌دلیل خلأ قانونی مرجعی نیز نداریم که مشاور را مجازات کنیم. البته دولت می‌تواند لایحه‌ای برای اصلاح ماده ۵۶(خدمات خرید مشاور) بدهد و تبصره‌ای اضافه کند.

سد کارون ۳

جولان فرهادی بابادی

  • در ابتدا مقرر گردیده بود عملیات ساختمانی سد و نیروگاه کارون ۳ به‌وسیله کنسرسیوم خارجی که پیمانکاران با سابقه‌ای در آن حضور داشتند ، انجام گیرد و منابع مالی آن از طریق فاینانس خارجی تأمین شود . اما در ماه‌های آخر این مذاکرات فنی و مالی مقرر گردید این کار با اتکا به منابع مالی کشور به متخصصان داخلی سپرده شود
  • سد کارون ۳ یکی از بزرگ‌ترین سدهای ایران است که بر روی رودخانه کارون در شهرستان ایذه شهر دهدز در جنوب غربی ایران احداث شده‌است.
  • محل این سد بر روی سازند آسماری متعلق به دوره اولیگوسن واقع شده است. در محل محور، سازند مذکور از لایه‏های آهکی، آهک مارنی و در برخی قسمت‌ها، میان لایه‌های مارنی تشکیل گردیده است. سازند پابده با محتوی سنگ های مارنی در بالادست ساختگاه سد رخنمون دارد که به لحاظ آب بندی مفید است.
  • نیروگاه این سد در سال ۱۳۹۵ با تولید سالیانه ۴۱۷۲ میلیون کیلووات ساعت انرژی یکی از بزرگترین نیروگاه‌های برق‌آبی کشور بود.  
  • ساختگاه سد کارون ۳، در۱۵ کیلومتری شهرستان دزپارت در فاصله ۶۱۰ کیلومتری مصب رودخانه کارون در شرق استان خوزستاناست.
  • این طرح در حدود ۱۲۰ کیلومتری بالادست سد شهید عباسپور یا کارون ۱قرار دارد. فاصله هوایی طرح کارون ۳ از اهواز، تقریباً ۱۴۰کیلومتر و فاصله زمینی آن ۲۱۰ کیلومتر است.
  • این سد در فاصله ۶۱۰ کیلومتری مصب رودخانه کارون در شمال شرقی استان خوزستان است.
  • از جمله پروژه‌های مهمی که در حین ساخت سد کارون ۳ اجرا شد احداث جاده جایگزین محور شهرکرد-اهواز بود.
  • پل بزرگ کارون۳ با دهانه ۲۶۴ متر دارای طویل‌ترین دهانه پل در ایران است که توسط ماشین‌سازی اراک ساخته شده‌است.
  • در طول این دوران نیروهای شاغل در کارگاه کارون ۳ در زمان اوج فعالیت‌ها نزدیک به ۷ هزار نفر بوده‌اند.
  • فرصت‌های اشتغال به وجود آمده در طرح کارون ۳ (اشتغال مستقیم و غیرمستقیم) بالغ بر ۲۲ هزار نفر بوده‌است. 
  • در کنار سد کارون ۳، نیروگاه کارون ۳– یک نیروگاه زیرزمینی- با گنجایش ۲۲۸۰ مگاوات و تولید سالیانه ۴۱۷۲ میلیون کیلووات ساعت، برق مورد نیاز ایران را در زمان اوج مصرف تأمین می‌نماید.
  • منابع قرضه طرح کارون ۳ شامل بخشی از مصالح حاصله از حفاری‌های تکیه‌گاه‌ها وپی سد، حوضچه آرامش، حفاری از معادن A وB در دهزیر، معادن تنگ قاف، رکعت، باجول وشالو در فاصله ۷ تا ۱۵ کیلومتری حاشیه رودخانه کارون در بالادست سد بوده‌است.

ویژگی های سد کارون ۳

  • ارتفاع بدنه سد ۲۰۵ متر و حجم مخزن سد ۳ میلیارد متر مکعب است.
  •  از زمان آبگیری سد کارون ۳ تاکنون بیش از ۸ سیلاب با دبی آب بیش از ۲۰۰۰ مترمکعب بر ثانیه توسط این سد مهار شده‌است که از آن جمله می‌توان به دو سیلاب ۶۵۰۰ و یک سیلاب ۴۳۰۰ مترمکعب بر ثانیه اشاره کرد.
  • این نیروگاه از آغاز بهره برداری تا پایان سال ۱۳۸۶ توانسته ۱۱۳۸۲ میلیون کیلووات ساعت انرژی برق تولید کند.
  •  در کارگاه کارون ۳ از ابزار دقیق متنوعی جهت رفتارنگاری سازه‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته‌است. برخی از این ابزار دقیق در زمان اجرا، نصب و مورد بهره‌برداری قرار گرفتند.
  •  از این جمله ترموکوپل، ترمومتر، درزسنج و شیب‌سنج‌های بدنه سد و همچنین اکستنسومتر، نیروسنج و پین‌های همگرائی در مجموعه نیروگاه است.
  • ابزار دقیق بدنه سد شامل شیب‌سنج، پاندول، ترمومتر، درزه‌سنج، پیزومترهای الکتریکی و کاساگرانده، فشار برخاستی و اکستنسومترها است که از شرکت سوئیسی «هوگنبرگر» خریداری شده‌است. در حال حاضر تمامی ابزار دقیق نصب شده در بدنه سد، رفتار بدنه و تکیه‌گاه‌ها و پرده آب‌بند را به‌خوبی مانیتور می‌کند.
  • بیشترین حجم بتن‌ریزی در بدنه سدهای دوقوسی کشور؛ 
  • بیشترین حجم حفاری و تزریق در ایران وسومین در جهان؛ 
  • دارای بزرگترین مغار نیروگاه در کشور و از جمله ده مغار بزرگ نیروگاهی جهان؛ 
  • بزرگترین حوضچه استغراق در کشور؛ 
  • احداث بزرگترین پل فلزی زیر قوسی، و بزرگ‌ترین پل کابلی کشور (در زمان افتتاح)

احجام کلی

جاده های دسترسی:                 حدود ۳۳ کیلومتر

تونلهای زیرزمینی:                        حدود ۲۲ کیلومتر

کل حفاری و سنگ برداری :         ۱۵ میلیون متر مکعب

حفاری زیرزمینی :                  ۹/۱ میلیون متر مکعب

کل بتن ریزی:                         ۷/۲ میلیون متر مکعب

گمانه های تزریق و تحکیم:       بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر

گمانه‌های تزریق پرده آب بند:       حدود ۵۰۰ هزار متر

طول پیچ سنگ (انکر):                  ۱۳۳۰ کیلومتر

۱۶ شافت عمودی با مجموع طول :    ۱۳۶۰ متر

مخزن سد 

حجم مخزن در حداکثر تراز بهره برداری (تراز ۸۴۵) : حدود ۳ میلیارد متر مکعب

حجم مخزن در حداقل تراز بهره برداری (تراز ۸۰۰):            حدود ۲۵/۱ میلیارد متر مکعب

حجم مفید مخزن :          حدود ۷۵/۱ میلیارد متر مکعب

تراز آب مخزن هنگام وقوع سیل حداکثر(PMF):   ۵/۸۵۱ متر از سطح دریا

مساحت دریاچه در حداکثر تراز بهره برداری:           حدود ۴۸ کیلومتر مربع

طول دریاچه در حداکثر تراز بهره برداری:                          حدود ۶۰ کیلومتری

سیستم استهلاک انرژی (حوضچه آرامش)

تراز کف :                         ۶۵۷ متر از سطح دریا 

حجم بتن ریزی:               حدود ۳۵۰۰۰۰ متر مکعب

طول حوضچه :                  ۴۰۰ متر

عمق آب در حالت عادی:                ۱۵ متر

عمق آب در حالت سیلاب:              ۵۳ متر

پیچ سنگ (انکر) های ۵/۶۳ میلی متری : حدود ۵۶۰۰۰ متر

پیچ سنگ (انکر)های ۳۶ میلی متری :  حدود ۵۰۰۰۰ متر

طول بلندترین پیچ سنگ استفاده شده:     ۳۶ متر

سرریزهای پیش بینی شده در طرح کارون ۳ عبارتند از :

سرریز اصلی (سرویس)

نوع:                                تند آب دریچه‌دار

تعداد دریچه:                     ۲ دریچه قطاعی

موقعیت :                          تکیه گاه راست

طول آبگذر اوجی شکل:                 ۲ دهانه ۱۵ متری

ظرفیت تخلیه:          حدود ۸۷۰۰ متر مکعب در ثانیه

سرریز اضطراری (روزنه ای)

نوع:                      روزنه ای

تعداد:                     ۲

موقعیت :                در حدود نیمه ارتفاع سد

تعداد دریچه :            ۲ دریچه قطاعی

نوع پوشش:             فلزی

ظرفیت تخلیه :                   حدود ۲۹۰۰ متر مکعب

سرریز کمکی

نوع :                                سرریز آزاد

موقعیت :                          در محل تاج سد

طول آبگذر:                        ۵۴ متر

طول آبگذر اوجی شکل:      ۳ دهانه مجموعاً  ۵۴ متر

ظرفیت تخلیه :           حدود ۱۵۴۰ متر مکعب در ثانیه

تخلیه کننده جبرانی 

تعداد:                               ۲

طول تقریبی:                    ۳۲ متر

قطر:                                ۲۰/۲ متر

نوع پوشش :                     فلزی

نوع دریچه و شیرها:            دریچه راس، دریچه اضطراری، شیر با مخروط ثابت

ظرفیت تخلیه :                 ۲۵۰ متر مکعب در ثانیه

 حداکثر ظرفیت مجموع سرریزها : حدود ۱۳۳۰۰ متر مکعب در ثانیه

ترانسفورماتور اصلی

تعداد:  ۲۷ دستگاه 

(۲۴ دستگاه تکفاز + ۳ دستگاه ذخیره)

قدرت نامی :           ۱۰۰ مگا ولت آمپر (تکفاز)

ولتاژ نامی:              ۱۰۰ مگا آمپر (تکفاز)

ولتاژ نامی اولیه :                ۷۵/۱۵ کیلو ولت

ولتاژ نامی ثانویه:                ۲۳ کیلو ولت

سیستم خنک کننده :          روغن خنک شده با آب

اهداف

  • هدف از احداث سد و نیروگاه کارون ۳، تامین بخشی از برق مورد نیاز کشور و نیز کنترل سیلابهای مخرب است. نیروگاه کارون ۳، برق مورد نیاز کشور را در زمان اوج مصرف تامین می نماید. با بهره برداری از این نیروگاه با ظرفیت ۲۰۰۰ مگاوات و تولید متوسط انرژی سالانه ۴۱۷۲ میلیون کیلووات ساعت، بخش مهمی از کمبود انرژی مورد نیاز کشور رفع خواهد شد.
  • کنترل سیلاب‌های فصلی رودخانه کارون. 
  • بالا بردن قدرت تنظیم آب برای مصارف شرب و کشاورزی. 

تایم لاین پروژه

  • آغاز تاریخچه و سوابق طرحمطالعات بهره برداری از پتانسیل برق‌آبی حوضه رودخانه کارون در سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ بوده است. در آن زمان، شرکت مهندسی بین المللی هارزا همراه با شرکت فرمان‌فرمائیان پتانسیل عظیم برق‌آبی این منطقه را شناسایی کرد.
  • در سال ۱۳۵۷، شرکت مهندسی عمران منابع ارضی و آب و شرکت بین‌المللی ایکرز به منظور مطالعات توجیهی پروژه کارون۳ تعیین شدند.
  • ۱۳۷۲ تونل اول انحراف آب کلنگ زنی شد و در سال ۱۳۷۶ به بهره برداری رسید 
  • در سال ۱۳۶۸، ادامه مطالعات فاز دوم طرح عمرانی کارون۳ به یک شرکت ایرانی ـ کانادایی(شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس – ایکرز) واگذار شد و این کار تا اوایل تیر ماه ۱۳۷۴ پایان یافت.
  • از اوایل تیر ماه ۱۳۷۴ نیز فاز سوم (عملیات اجرایی) طرح با مشارکت شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس و شرکت بین المللی ایکرز آغاز شد.
  • ابتدا قرارداد تونل انحراف اول وسپس کل عملیات ساختمانی  به شرکت ساختمانی سابیر(به ترتیب در خرداد سال ۷۲ و تیرماه سال ۷۳ ) واگذار گردید
  • در حریم کارگاه و دریاچه کارون ۳، تعداد ۶۳ پارچه آبادی کوچک و بزرگ واقع شده که ۳۹ روستا عرصه و اعیان خود را از دست داده و مابقی بخشی از اراضی خود را  در سال‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۸۱ از دست دادند. 
  • عملیات اجرایی این طرح در سال ۱۳۷۳ آغاز و در سال ۱۳۸۳ به پایان رسیده‌است.
  • عملیات مربوط به ساخت و نصب نیروگاه کارون ۳ در سال ۱۳۷۴ به شرکت فراب واگذار شد.
  •  ۱۳۷۴ ساختمان اصلی سد ساخته شد. 
  • سال ۱۳۷۷ تجهیزات نیروگاه نصب شد. 
  • پس از پنج سال فعالیت در قسمت های حفاری های زیرزمینی ، خاکریزی ، خاکبرداری ، برش کوه و آماده سازی کارگاه و ساختگاه سد ، عملیات بتن ریزی بدنه سد کارون سه در سال ۱۳۷۸  با حضور مهندس حبیب ا… بیطرف وزیر نیرو آغاز شد.
  • طرح در زمان بتون ریزی ۴۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است و قرار بود  اولین واحد نیروگاه آن در سال ۱۳۸۰ وارد مدار شود. 
  • با افزایش حجم کارهای سد در تیر ماه ۱۳۸۰ بخشی از این فعالیت ها به شرکت های بلندپایه و تابلیه واگذار گردید.
  • ساخت پل‌های فولادی بزرگ در اوایل مهرماه ۱۳۸۰ آغاز گردید.
  • زمان آبگیری سد کارون ۳ در سال ۱۳۸۳ در هنگام آبگیری سد، این جاده ارتباطی و پل قدیمی «گدار شهپیر»، روستائیان و عشایر بختیاری ساکن روستاهای سادات حسینی در شمال شرقی ایذه به زیر آب می‌رفت. جهت برقراری ارتباط دوباره، ۷ کیلومتر جاده، سه رشته تونل و دو دهنه پل بر روی دریاچه سد با طول عرشه ۳۳۶ و ۲۱۴ متر ساخته شد. 
  • شهر ایذه در شروع آبگیری سد در بن بست قرار گرفت. تنها راه ارتباطی این روستاها به شهر به طور کامل قطع شد و دریاچه پشت سد کارون ۳ این روستاها را در آغوش گرفت به طوری که تنها راه ارتباطی یک وسیله به نام دوبه (یدک کش) است.
  • در اسفند ماه سال ۸۳ دو واحد از واحدهای هشت‌گانه کارون ۳ با حضر وزیر نیرو راه اندازی گردید و از آن پس به فاصله بطور متوسط ۳ ماه یکی از واحدهای دیگر راه اندازی شدند.
  • بهره برداری از سد در سال ۱۳۸۴ آغاز شد. 
  • در تاریخ ۹ مرداد  بر اثر ۱۳۹۲ بی‌توجهی شرکت توسعه  منابع آب و نیروی ایران بر انجام تعهدات قانونی در خصوص ترمیم راه‌های روستایی مستغرق در دریاچه سد کارون ۳، یک مینی بوس و سرنشینانش شامل  ۱۲ زن و کودک از روستائیان یختیاری دهدز و ایذه در آب غرق شدند. 
  • جام جم در سال ۱۳۹۳ نوشت با گذشت ۱۰ سال از احداث سد «کارون ۳» ساکنان روستاهای اطراف این سد هنوز نتوانسته اند زمین های کشاورزی خود را پس بگیرند و همچنان در حسرت استفاده از دو نعمت آب و برق روزگار خود را سپری می کنند.
  • خردادماه ۱۳۹۴ نشریه سد و نیروگاه برق آبی ایران نوشت منطقه طرح كارون3 كه از لحاظ زلزله خيزي جزء مناطق با خطر زلزله خيلي زياد است. 
  • در سال ۱۳۹۶ نشریه پژوهش و برنامه ریزی روستا طی مقاله ای که بررسی تاثیرات زیست محیطی سدهای مخزنی بر نواحی روستایی پیرامونی  اعلام کرد نتایج تحقیقات  نشان می دهد که سد کارون سه در روند نامساعدتر وضعیت متغیرهای زیست محیطی روستاهای پیرامون بالادست و پایین دست موثر بوده است.
  • در سال ۱۳۹۷ تحقیق دیگری در نشریه جغرافیا و توسعه  نشان می دهد سد بر متغیرهایی ازجمله توسعه امکانات رفاهی –خدماتی، تغییرات جمعیت، وابستگی مکانی، ساختار مسکن و ساختار اجتماعی-فرهنگی سکونتگاه های روستایی تاثیر زیادی دارد. روند این تاثیرات نیز چه در قبل از ایجاد سد و چه بعد از ایجاد به ناپایداری اجتماعی منجر شده است. به گونه ای که درروند شاخص هایی مانند عدم توسعه امکانات و همچنین تسریع مهاجرت های روستایی نقش مهمی داشته است. علاوه بر این، بین گروه های روستایی تعریف شده درنتیجه تاثیرگذاری سد، تفاوت معناداری ازنظر هر یک از متغیرهای اجتماعی وجود دارد.
  • در  کنفرانس بین المللی امنیت، پیشرفت و توسعه پایدار مناطق مرزی، سرزمینی و کلانشهرها، راهکارها و چالش ها با محوریت پدافند غیر عامل و مدیریت بحران در سال  ۱۳۹۷ مقاله ای با عنوان بررسی تاثیرات زیست محیطی سد چند منظوره کارون ۳ منتشر شد که در آن اذعان  شد اجرای این پروژه دارای اثرات محیط زیستی مخربی است که می بایست به آنها توجه شود. 
  • کارکنان ترابری دریاچه سد کارون ۳ در بخش دهدز شهرستان ایذه به دلیل آنچه پرداخت نشدن مطالبات خود فروردین ۱۳۹۸ دست از کار کشیدند
  • صادق فیضی معاون بهره برداری سد و نیروگاه کارون ۳ مرداد ماه ۱۳۹۹ گفت: پست برق استراتژیک در نیروگاه سد کارون فعال شد  و با ۷ خط ارتباطی شبکه ۴۰۰ کیلوات را پوشش می‌دهد که تقریبا پخش بار جنوب غرب و مرکز کشور را برعهده دارد.
  • دی ماه ۱۳۹۹ تجهیزات ابزار دقیق واحد شماره ۱ و ۲ نیروگاه سد کارون ۳ با موفقیت تعمیر و کالیبره شد. 
  • عبداله ایزدپناه نماینده مردم ایذه و باغملک در مجلس شورای اسلامی  فروردین ۱۴۰۰ گفت: سد کارون ۳ جز آوارگی و بیکاری، دستاوردی برای ایذه نداشته است.
  • تنگه قاسمی در دل کوه‌های صخره‌ای منگشت، پشت دریاچه سد کارون ۳ خوزستان که تنها راه دسترسی گردشگران به آن منطقه قایق بود، مهر ۱۴۰۰  در پی کاهش تراز آب دریاچه سد خشک شده و گردشگران به راحتی در میان صخره‌ها قدم می‌زنند.
  • در آبان ۱۴۰۰  با خشکیدگی رودخانه کارون به دلیل کمبود بارندگی و ادامه انتقال آب از سرشاخه‌های این رودخانه به استان‌های مرکزی، آب دریاچه سد کارون۳ به شدت کاهش یافته و تعدادی از روستاها بعد از ۱۷ سال از زیر آب دریاچه سد بیرون آمدند که روستای باجول یکی از آنهاست. قبرستان‌های این روستاها بخصوص در جوار امامزاده شهپیر که احترام خاصی بین اهالی دارد نیز مدتی است پدیدار شده‌اند. 
  • مدیرعامل شرکت مدیریت تولید و بهره‌برداری سد و نیروگاه کارون سه در سال ۱۴۰۱ از پایان موفقیت آمیز تعمیرات سالیانه واحدهای شماره ۱ و ۲ این نیروگاه و اتصال آن به شبکه سراسری خبر داد.
  • یکی از مدیران سابق سد و نیروگاه کارون ۳ خرداد ۱۴۰۱ گفت  به جرات میتوان گفت در زمان احداث سد و نیروگاه کارون ۳ به‌هیچ ‌وجه شرایط مناطق پایین‌دست رود کارون مورد ارزیابی قرار نگرفته بود او این ظهارات را در ارتباط با فشار یکباره آب در جریان رود و سرانجام محاصره آبی روستاییان و مرگ و میرهای دام‌هایی گفت  با برنامه ریزی های مرکز محور دریچه سد مرتبط است. 
  • تیر ۱۴۰۰ فرماندار ایذه از تایید طرح انتقال انتقال آب با تانکر از دریاچه سد کارون ۳ به دهدز خبر داد.
  • ۱۷ مرداد ۱۴۰۱مدیر روابط عمومی اورژانس پیش بیمارستانی و مدیریت حوادث دانشگاه علوم پزشکی اهواز از مفقود شدن یک تن در حادثه واژگونی قایق در دریاچه سد کارون ۳ خبر داد.

 

شرکت ها و گروه‌های درگیر

  • کارفرما: شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران.
  • مشاور: شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس و ایگرز کانادا.
  • پيمانکار: شرکت سابير:  تاریخ اتمام: ۱۳۸۶ مبلغ پیمان: ۲۹۲۰ میلیارد ریال.
  • آرتنوس آریا در حوزه تجهیزات حریق.
  • در بخش سیویل این پروژه شرکت پیمانکاری بین‌المللی استراتوس عهده‌دار اجرای راه جایگزین ، تونل‌ها، ابنیه فنی و احداث پایه‌ها و عرشه پل‌های بزرگ واقع در مسیر گردید.
  • قرارداد احداث و نصب دو دستگاه پل قوسی بزرگ فولادی در مسیر راه جایگزین نیز با یكی از بزرگ‌ترین كارخانه‌های تولیدات سازه‌های فولادی كشور (شرکت ماشین‌سازی اراک) منعقد گردید.
  • شركت واگنربیرو از كشور اتریش نیز از طرف ماشین‌سازی اراک به عنوان مشاور و ناظر همکار انتخاب شده بود كه همكاری این شركت در مراحل حساس و كلیدی پایانی پروژه متوقف شد.
  • شرکت های بلندپایه ساخت پل (از شرکتهای نزدیک به قالیباف)
  • شرکت  تابلیه به مدیریت امیرمحمد امیرابراهیمی در سد های مسجد سلیمان، کارون سه، سیاه بیشه،  و سیمره سد شهریار ، تونل انتقال آب خام اصفهان، تونل سوم کوهرنگ فعال بوده است. 

انتقادات محیط زیستی

  • در طی دوران احداث سد و نیروگاه کارون ۳، پیامدهای احداث سد و تشکیل دریاچه آن مورد توجه بوده‌است.
  • بهره برداری از کارون سه به دستور حبیب‌الله بیطرف و بدون مجوز های زیست محیطی انجام شده است.

نکات جالب توجه  

  • طرحی تحت عنوان مطالعات اجتماعی، اقتصادی و طبیعی حوضه بالادست سد کارون ۳ در  سال بعد توسط سازمان اجرایی طرح و توسط معاونت پژوهشی جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران اجرا شد که به موضوع آوراگی مردم در این منطقه پرداخته است.
  •  هدف از اجرای طرح مذکور بررسی ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی و طبیعی حوضه بالادست سد و شناسایی راه‌‌های کاهش یا جلوگیری از بروز مسایل اجتماعی ناشی از احداث سد و انتقال جمعیت ساکن در روستاهای منطقه بوده‌است. 
  • بر اساس این بررسی‌ها، اطلاعات جامع و دقیقی در هر حوزه جمع‌آوری و تنظیم شده و در بخش تلفیق، مجموعه‌ای از پیشنهادهای معطوف به اشتغال ارایه شده‌است.
  • شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران (آب و نیرو)  با سر زدن از تعهدات خود با قرار دادن یدک‌کش، اقدام به جابجایی مینی بوس‌های حامل مسافر می‌نماید که منجر به مرگ دلخراش ۱۲ نفر شد. 

سد معشوره

جولان فرهادی بابادی

  • سد معشوره یا سد گاشمار یک سد بتونی دوقوسی در دست احداث است که در استان لرستان، شهرستان نورآباد دلفان قرار دارد. این سد قرار بوده از محل اعتبارات استانی تامین شود و  به همین دلیل در شورای عالی آب به استناد  نا همخوانی با مجوزه ماده  ۲۱۵ رد شد. 
  • این سد در دور سوم سفر هیئت دولت دهم دولت محمود احمدی‌نژاد کلنگ زنی شده که در دولت یازدهم به علت نداشتن مجوز ماده ۲۱۵ و نیز نداشتن توجیه اقتصادی متوقف شد.
  • با ساخت سد معشوره، آب “گاوشمار” به دشت کوهدشت جاری شود.
  • ساخت این سد مناقشه‌های زیادی را بین استان خوزستان و استان لرستان به وجود آورد. 
  • مذاکرات برای تامین بودجه سد ۱۸ سال طول کشیده و رئیسی نیز در سفر سال ۱۴۰۰ به لرستان گفت در سالهای آتی به نحوی بودجه این سد و نیروگاه را تامین خواهد کرد. 
  • یکی از این سرشاخه‌ها سیمره بوده که تقریباً هفت استان کشور در آن سهم دارند و دیگری کشکان بوده که ۱۰۰ درصد مساحت آن در لرستان قرار دارد.
  • مدیر پروژه  سد و نیروگاه  اعلام کرده شرکت  توسعه منابع آب و نیرو قرارداد  کارفرمای طرح است  و میزان قرارداد اولیه آن با سپاه  ۶۰میلیارد تومان؛ برای ایجاد زیرساخت‌های اولیه، راه‌های دسترسی، تونل انحراف بوده است.
  • طبق آخرین اطلاعاتی که استاندار لرستان در سال ۱۳۹۶ داد این سد دیگر برقآبی نیست. رغم های تخصیصی آن نیز چندین بار تغییر کرده است. 
  • استاندار لرستان در دولت سیزدهم گفت  ۸ سال بعد از  کلنک زنی سد پیشرفت آن  کمتر از ۱۰ درصد است. 

ویژگی های سد

  • موقعیت توپوگرافی این سد برابر ۴۷ درجه و ۵۰ دقیقه طول شرقی، ۳۳ درجه و ۴۸ دقیقه عرض شمالی است.
  • این سد قرار است که به صورت بتنی دو قوسی بر روی رودخانه کشکان در ۴۰ کیلومتری جنوب شهر نورآباد و در ۴۵ کیلومتری شمال شهر کوهدشت احداث شود. 
  • خبرگزاری مهر در سال ۱۳۹۲ نوشت برجسته ترین مشخصه ساختاری طاقدیس منگنی کوه است. در محدوده ساختگاه لایه ها دارای شیب به سمت شمال خاور بوده و شامل سازندهای کشکان، تاربور، امیران و گروپی است.
  • این سد قرار است که به صورت بتنی دو قوسی بر روی رودخانه کشکان در ۴۰ کیلومتری جنوب شهر نورآباد و در ۴۵ کیلومتری شمال شهر کوهدشت احداث شود
  • این سد به ارتفاع ۱۱۴ متر از پی و با طول تاج ۳۵۰ متر در لرستان احداث خواهد شد.
  • تراز تاج سد یک هزار و ۳۸۴ متر از سطح دریا و تراز نرمال آب مخزن یک هزار و ۳۷۶ متر از سطح دریا است.
  • ·        حجم ذخیره آب این سد ۱٫۶ میلیارد مترمکعب است و  بنا به توجیهاتی که مسئولان محلی داشتند، 
  • بنابر تخمین های برنامه ریزی مقامات در زمان تصویب پروژه احداث سد معشوره اعتباری بیش از هزار میلیارد تومان نیاز داشت. 
  • الهیار ملکشاهی نماینده مردم کوهدشت  اما در  اطلاعی دیگر گفت دل بستن به طرح سد معشوره بیهوده است چرا که عملی شدن این طرح نیاز به هزینه ای بالغ بر یکهزار و ۵۰۰ میلیارد تومان دارد.
  • بنا بر خبری  خبرگزاری مهر در زمان کلنگ زنی آن را منتشر کرده بود، اینکه این پروژه بدون هیچ گونه قرارداد و حتی گرفتن طرح مطالعاتی  آغاز شد. ( نقل قول از سایت هفته نامه  سیمره)
  • مطالعه سد معشوره به ۲۰ سال پیش و به نوعی حتی به اوایل انقلاب برمی گردد و برای این طرح تاکنون ۶۰ میلیارد تومان هزینه شده است.
  • لرستان با بیش از ۱۳۰ رودخانه دائمی و فصلی با طول حدود ۹۰۰۰ کیلومتر در دو حوضه کارون و کرخه معادل ۱۲ درصد از آب‌های جاری کشور را در اختیار دارد

اهداف سد

  • هدف از احداث این سد،کنترل سیلاب‌ها و مدیریت سیلاب‌های رودخانه کشکان، اشتغال زایی، توسعه گردشگری و تأمین آب مورد نیاز ۳۶ هزار هکتار از اراضی پایین دست است
  • بنابر اعلام مقامات محلی پیگیر پروژه در صورت بهره برداری خواهد توانست ۱۲ هزار شغل ایجاد کند.
  • مدیر عامل آب منطقه‌ای لرستان در سال مهر  ۱۳۸۸ تاکید کرد با احداث سد معشوره 36 هزار هكتار از اراضی دیم شهرستان كوهدشت لرستان به آبی تبدیل می‌شوند.
  • برای اجرای طرح مجوز تخصیص میزان ۲۷۱ میلیون متر مکعب آب از رودخانه کشکان ابلاغ شده که از میزان آب علاوه بر بخش کشاورزی، ۱۷ میلیون مترمکعب برای مصارف شرب و ۶ میلیون متر مکعب برای مصارف صنعتی در نظر گرفته شده است.
  • در آبان ۱۳۹۶ اعلام شد در حال حاضر با اهداف جدید حدود ۵۰ میلیون مترمکعب تخصیص آب در قالب این سد در نظر گرفته شده که از این میزان ۲۷ میلیون مترمکعب برای کشاورزی، ۱۵ میلیون مترمکعب برای شرب و مابقی آن نیز برای صنعت است.
  • در خبری که در سال ۱۳۹۶ از سوی مدیر پروژه مطرح شده بود بدون اشاره به تخصیص ۲۷۱ میلیون متر مکعب آب از رودخانه کشکان گفته شد: قبلاً تخصیص تا ۱۳۵ میلیون مترمکعب آب برای سد پذیرفته‌شده است. 
  •   ۲۳ خرداد ۱۳۹۶ استاندار لرستان گفت: ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب برای مصارف شرب و کشاورزی به سد معشوره تخصیص داده شده است.
  • در ابتدا قرار براین بود این سد به منظور تامین انرژی برق آبی به میزان ۲۰۰ گیگاوات احداث  شود. اما در ۲۳ خرداد ۱۳۹۶ استاندار لرستان گفت: اجرایی شدن این سد به همان کیفیت سابق نیست بلکه برقابی آن حذف شده و صرفاً شرب و کشاورزی است. (باشگاه خبرنگاران)

گزارش مهاب از اهم اقدامات انجام شده: 

– تعيين محدوده مطالعات محيط فيزيكي شيميايي و بيولوژيكي؛ 
– برسي وضعيت موجود فيزيكي-شيميايي، بيولوژيكي و اجتماعي-اقتصادي-فرهنگي؛ 
– پايش رودخانه‌هاي پذيرنده زهاب‌هاي كشاورزي در دوره يكساله جهت تدقيق وضع موجود و پيش‌بيني شرايط آتي؛ 
– بررسي و تحليل نتايج آزمايشات كيفي؛ 
– مدلسازي كيفي جهت تعيين خودپالايي رودخانه‌هاي پذيرنده؛ 
– پيش‌بيني و ارزيابي اثرات زيست‌محيطي طرح در دوره ساختماني و بهره‌برداري؛
– ارائه برنامه‌هاي كاهش آثار، مديريت و پايش زيست‌محيطي طرح براي مراحل اجرا و بهره‌برداري 


مهمترین استدلال شرکت مهاب در دفاع از پروژه: 

به دليل نزديكي آلاينده‌هاي نقطه‌اي (شهري) و غيرنقطه‌اي (كشاورزي) به منابع آبي اين منطقه، بررسي كيفيت رودخانه‌هاي مهم نيز نشان از كيفيت آب نامطلوب داشته و آلودگي‌هاي ميكروبي، آلي و فلزات سنگين و در مواردي آلودگي‌هاي مربوط به مواد مغذي (خصوصاً آمونيوم) مشاهده مي‌شود. در مجموع با توجه به نياز آبي براي توسعه كشاورزي و تبديل كشت ديم به كشت آبي و نيز شرايط اقليمي مناسب منطقه و پتانسيل خاك مطلوب آن، آبرساني به ميزان حدود 250 ميليون متر مكعب به اين اراضي از طريق احداث حدود 30 كيلومتر سامانه انتقال آب از محل سد تنگ معشوره تا ورودي دشت كوهدشت و نيز شبكه آبياري-زهكشي دشت‌هاي كوهدشت، رومشكان و طرهان، صورت مي‌گيرد.

تایم لاین پروژه

  • دنیای اقتصاد در خردادماه ۱۳۹۲ نوشت عملیات اجرایی سد معشوره به عنوان سدی با قابلیت ذخیره یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب با حضور رییس‌جمهوری در شهرستان دلفان آغاز شد( دنیای اقتصاد)
  • مسوولان‌ قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا  پس  از  کلنگ زنی توسط احمدی نژاد اعلام کردند عملیات اجرایی تجهیز کارگاه، احداث راه دسترسی و تونل انحراف آب سد معشوره از ۱۷ فروردین آغاز شده است. ( دنیای اقتصاد)
  • تلاش برای تامین اعتبار برای این پروژه در بودجه سال ۹۰ و در زمان «حبیب‌الله دهمرده» استاندار وقت لرستان آغاز شد.(خبرگزاری دانشجو)
  • الهیار ملکشاهی نماینده مردم کوهدشت در مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۹۲ گفت  با این روند کنونی تخصیص اعتبارات اندک کار سد معشوره ۳۰ سال طول خواهد کشید.(خبرگزاری مهر)
  • وزیر نیروی دولت یازدهم در سال ۹۲ به‌ بهانه نداشتن توجیه اقتصادی و نبود اخذ مجوز ماده ۲۱۵ ساخت این سد را در همان سال متوقف کرد (تسنیم)
  • چهار خرداد ۱۳۹۲ فرمادار وقت کوهدشت گفت طرح جایگزین سد معشور انتقال آب از پشت سد سیمره به دشت های تشنه کوهدشت، رومشکان، گراب و کونانی است که بسیار آسان تر و زودبازده تر است.(خبرگزاری مهر)
  • فروردین ۱۳۹۳ هوشنگ بازوند استاندار لرستان  با اشاره به آخرین خبرها از وضعیت سد معشوره گفت  شورای عالی آب باتغییر نظر وزیر نیرو  موافقت خود را با طرح سد معشوره اعلام کرد. ( سایت هفته نامه سیمره) 
  • در جلسه مجمع نمایندگان لرستان که خرداد ۱۳۹۳ در نهاد ریاست جمهوری برگزار شد، حسن روحانی بر اجرای عملیات سد معشوره تاکید و تصریح کرد که این پروژه باید حتما عملیاتی شود. (ایرنا)
  • رییس مجمع نمایندگان استان خوزستان در مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۹۳ اعلام کرد که این استان با احداث سد معشور به دلایل محیط زیستی و تبعات آن برای خوزستان مخالف است. (ایرنا)
  • نماینده ولی‌فقیه در استان لرستان مورخ  ۴ آذر ۱۳۹۵ گفت: سد معشوره پروژه‌ای حیاتی برای استان لرستان است که باید اجرایی شود. (تسنیم)
  • ۱۰ خرداد ۱۳۹۶ استاندار لرستان  دردیدار وزیر وقت نیرو درتهران از دستور چیت چیان برای از سر گیری  عملیات اجرایی سد معشوره (گاوشمار) خبر داد. (باشگاه خبرنگاران)
  • ۲۳ خرداد ۱۳۹۶ استاندار لرستان گفت: ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب برای مصارف شرب و کشاورزی به سد معشوره تخصیص داده شده است.بازوند گفت: البته اجرایی شدن این سد به همان کیفیت سابق نیست بلکه برقابی آن حذف شده و صرفاً شرب و کشاورزی است. (باشگاه خبرنگاران)
  • سردار عبداللهی در سفری به لرستان به تاریخ تیر ماه ۱۳۹۶ با اشاره به متوقف بودن ساخت سد معشوره کوهدشت نیز گفت: مسئولان علت توقف طرح را پیگیری کنند، از نظر مالی ۶ سال می‌گذرد و هنوز پولی برای این طرح نگذاشته اند و حالت کلاف سر درگم دارد.(باشگاه خبرنگاران جوان)
  • فرخ نیک‌روز مدیر پروژه سد معشوره نیز در آبان ۱۳۹۶ گفت: کار‌های زیرساخت اولیه، تجهیز کارگاه، ۲۳ کیلومتر راه دسترسی به محل سایت، شش کیلومتر نیز جاده جایگزین، حدود سه هزار متر زیربنای تجهیز کارگاه و حفاری تونل انحراف این سد عملیاتی شده است(باشگاه خبرنگاران جوان) 
  • استاندار لرستان تیرماه ۱۴۰۰ با اشاره به خشک‌ شدن چشمه‌های اصلی خرم‌آباد گفت: ۲۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی این استان با تکمیل سد معشوره آبی می‌شود.  (تسنیم)
  • با روی کارآمدن دولت سیزدهم و استاندار جدید لرستان، پیگیری برای آغاز عملیات ساخت این سد حیاتی جزو مهم‌ترین برنامه‌های فرهاد زیویار قرار گرفت (تسنیم)
  • رئیسی در سفر ۱۹ آذر ماه ۱۴۰۰ به لرستان  با بیان اینکه همه بودجه سد معشوره ممکن است ظرف امسال و سال آینده مشخص نشود اما این کار وقتی انجام شد اعتبار آن در بودجه سنواتی گذاشته و به‌نحوی از انحاء تامین می‌شود(تسنیم)
  • احمد وحیدی‌ وزیر کشور نیز در سفر یک‌روزه خود در ۱۶ اسفندماه ۱۴۰۰ به لرستان، در این باره اظهار داشت: احداث سد معشوره در سفر رئیس‌جمهور به لرستان مورد تأکید و تصویب قرار گرفت که البته منابع مالی قابل‌توجهی برای این سد نیاز است. (تسنیم)
  • ویس‌کرمی  نماینده مجلس  تیرماه ۱۴۰۱ با اشاره به سد معشوره یا گاوشمار که یکی از مطالبات مردم است، افزود: مطالعه و اجرای سد معشوره باید با هم اجرا شود؛ در حال حاضر تجهیزات این سد افزایش داده شده و قرارگاه خاتم هم به‌عنوان پیمانکار انتخاب شده و برای امسال ۴۶۰ میلیارد تومان بودجه به این پروژه اختصاص یافته است. (ایسنا)

انتقادات محیط زیستی

رییس مجمع نمایندگان استان خوزستان در مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۹۳ گفت: در گزارشی که به رئیس جمهور ارائه کردیم مشکلاتی را که این سد برای رودخانه‌های کرخه‌، پلدختر، اندیمشک، شوش و دشت آزادگان ایجاد می‌کند را مستدل مطرح کرده‌ایم چرا که با احداث این سد و انتقال آب از سرشاخه‌های رود دز، این مناطق دچار کم‌آبی مضاعف می‌شوند. برخی از محور های این نامه به نقل از تابناک موارد زیر است: 

  • قطع جریان آب تنوع زیست محیطی رودخانه‌ها را به خطر می‌اندازند و از تخم‌ریزی و روند طبیعی زندگی آبزیان جلوگیری می‌کنند.
  • سد مانع حرکت رسوبات به پایین‌دست رودخانه‌ها می‌شوند و جلوگیری از حرکت رسوبات در رودخانه‌ها منجر به نابودی دشت‌های حاصلخیز در پایین‌دست رودها می‌شود. با توجه به این توضیحات احداث سد هیچ‌گونه توجیه زیست محیطی ندارد.
  • کشکان سرشاخه‌های مختلفی دارد، از آب‌های سطحی و بارش‌های خروشان شوراب، تل، میانکوه، چولهول، چمشک، افرینه و شعبه‌ای از کشکان در خرم‌آباد سرشاخه‌های کشکان محسوب می‌شوند و معشوره یکی از سرشاخه‌های کشکان می‌باشد که در منطقه‌ای به نام “دوآب” به کشکان می‌ریزد؛ بنابراین این اظهارنظر غیر کارشناسی می‌باشد.
  • اگر بناست به منظور تنظیم آب برای پایین‌دست در فصول پرتنش و خشک‌سالی و همچنین کنترل سیلاب‌ها در فصول بارش سدی احداث شود آن سد باید در منطقه چولهول زده شود که از مزایا و شاخصه‌های بیشتری نسبت به سایر نقاط لرستان برخوردار بوده و قابل دفاع است.
  • مدیرکل حفاظت محیط زیست استان لرستان هم در این باره به ایلنا، گفت: محیط زیستی‌ها معمولا با احداث سدها مخالفند. چرا که وقتی سدی احداث می شود  باعث تغییر زیستگاه ها در بالادست و پایین دست رودخانه‌ها می شود  و ممکن است حق آبه‌ها محیط زیست به خوبی تحقق پیدا نکند. همچنین برای آبزیان در بالادست و پایین دست مشکلاتی را ایجاد می‌کند و تغییر مسیرها را در رودخانه ها  ممکن است به وجود بیاورد.
  • شرکت مهاب در پاسخ به انتقادات مطرح شده در سایت خود نوشته است:
    اثرات منفي و موقتي مربوط به فاز ساختماني است… با توجه به دست خوردگي محدوده مطالعاتي (خصوصاً در محدوده اطراف سامانه انتقال كه با منطقه حفاظت شده سفيدكوه تطابق دارد) اجراي اين طرح اثرات منفي چنداني ندارد همچنين اثرات توسعه فعاليت‌هاي كشاورزي بر پارامترهاي كيفيت آب رودخانه‌هاي پذيرنده زهاب‌هاي كشاورزي (پارامترهاي كيفي مرتبط با نيتروژن و فسفر شامل پارامترهاي نيترات، آمونيوم و فسفات) در دوره بهره‌برداري با استفاده از تخمين ميزان آلودگي ورودي و سپس مدل‌سازي كيفي رودخانه‌ها (مدل MIKE11) پيش‌بيني شده‌اند.

گروه ها و شرکت های درگیر پروژه

شرکت  توسعه منابع آب و نیرو

فرخ نیک‌روز مدیر پروژه سد معشوره

پیمانکار: قرار گاه خاتم الانبیا

مشاور: مهاب قدس

سد بختیاری 

جولان فرهادی بابادی

  • سد بختیاری به عنوان بلندترین سد بتنی دو قوسی جهان در ۸۰ کیلومتری جنوب شرقی خرم‌آباد و در میان ارتفاعات سر به فلک کشیده زاگرس در مجاورت ایستگاه تنگ پنج راه آهن سراسری(هشتمین ایستگاه حدفاصل درود – اندیمشک) ساخته می‌شود.
  • سد بختیاری با ارتفاع ۳۱۵ متر روی رود بختیاری که از سرشاخه‌های رود دز می‌باشد احداث خواهد شد.
  • این سد در محدوده جغرافیایی شهرستان الیگودرز می‌باشد. موقعیت جغرافیایی این ساختگاه در مرز بین استان‌های لرستان و خوزستان قرار دارد.
  • بزرگترین مخزن مصنوعی ذخیره آب کشور پس از کرخه با حجمی معادل ۴٫۸ میلیارد متر مکعب در تراز نرمال 
  • نقش قابل توجه ذخیره سازی و تنظیم آب این سد با توجه به حجم زیاد مخزن 
  • کنترل سیلاب‌های فصلی و بهبود شرایط ایمنی در پایین دست سد 
  • افزایش ۱۵۰۰ مگاوات به ظرفیت تولید برق کشور در زمان‌های اوج مصرف و نیز  تولید ۳۰۰۰ گیگاوات ساعت انرژی برقابی از ملاحظات مهم برای تعریف پروژه بوده است. 
  • افزایش قابل ملاحظه ظرفیت ذخیره آب در حوضه رودخانه دز به‌منظور امکان مدیریت بهتر منابع آب و افزایش حجم آب قابل تنظیم و در نتیجه افزایش سطح زیر کشت اراضی در پائین دست 
  • امکان تولید بهینه انرژی در زمان‌های پیک مصرف روزانه و سالیان.
  •  سد در مسیر راه‌آهن تهران – اهواز، بر روی رودخانه بختیاری واقع‌شده است. 
  • ساختگاه سد بختیاری به فاصله مستقیم حدود ۵۰ کیلومتری بالادست سد دز و پنج کیلومتر بالادست تقاطع رودخانه‌های سزار- بختیاری قرارگرفته است.
  •  ایجاد زمینه اشتغال مستقیم  برای ۷۰۰۰ نفر  شهروندان محلی و  ایجاد اشتغال غیر مستقیم برای  ۱۰۰۰۰ نفر از شهروندان کل ایران به‌طور غیرمستقیم از  اهداف اعلام شده است. 
  •  این سد به دلیل تبادل آبی که با کرخه خواهد داشت تاثیر زیادی بر هورالعظیم دارد. 
  • منافع حاصل از تولید برق متعلق به این طرح طی برآورد اولیه، درآمد سالانه بالغ بر ۱۹۲۶ میلیارد ریال (بر حسب هر کیلووات ساعت ۶۴۲ ریال) خواهد بود.

اهداف سد بختیاری:

  • تولید ۳٫۰۰۰گیگاوات ساعت در سال انرژی برق‌آبی  به قصد کاهش انتشار گازهای گلخانه ای(CO۲) به میزان ۱٫۹۰۵٫۰۰۰تن در سال در راستای CDM
  • جلوگیری از ورود رسوبات رودخانه بختیاری به مخزن سد دز و در نتیجه افزایش عمر سد و نیروگاه دز
  • کنترل سیلاب و جلوگیری از تخریب سالیانه آن و بهبود شرایط
  • ایمنی در پایین دست سد

تایم لاین پروژه

  • کار مطالعه اولیه این سد از سال ۱۳۷۱ آغاز شده و تا سال ۱۳۸۸ زیر نظر مشاوران و کارشناسان مورد مطالعه و ارزیابی قرار گرفته است. (روزنامه همشهری)
  • ۱۳۷۴ در دوازدهمین همایش انجمن زمین شناسی ایران ضرورت ایجاد پرده آب بند برای جلوگیری  از فرار آب احتمالی  در بستر سد مطرح شد.
  • سال ۱۳۷۵ مطالعات سد در دستور کار اجرایی قرار گرفت ( صفحه ویکی پدیای سد)
  • یک مطالعه در کنفرانس علمی پژوهش های کاربردی منابع آب ایران  در سال 1398 مدعی شد در نظر نگرفتن فاکتور بیولوژیکی در مطالعات سد بختیاری (رسوبات ناشی از سر ریز خاکبرداری درون رودخانه) باعت انقراض نسل تمامی جانداران سد و رودخانه دز می شود.
  • در سال ۱۳۹۲، منبع مالی مورد نیاز این طرح ۲،۰۰۰ میلیارد تومان برآورد شد. 
  • با روی کار آمدن دولت حسن روحانی در سال ۱۳۹۲ و سپرده شدن سکان محیط زیست کشور به دست خانم ابتکار، ساخت ۱۵ سد از جمله سد بختیاری (و سدهای دیگری مثل خرسان، تنگه سرخ شیراز و …) متوقف گردید.
  • سال ۱۳۹۳ در  پانزدهمین کنفرانس دانشجویان عمران سراسر کشور  اعلام شد  ساختگاه آن روی واحدهای آهکی سازند سروک قرار گرفته است.
  • ۱۳۹۴ اعلام  طول دقیق تونل های انحراف این سازه بالغ بر 1 کیلومتر  از سوی محققان  در کنگره بین المللی تخصصی علوم و زمین
  • سال ۱۳۹۴ در کنگره کنگره بین المللی تخصصی علوم و زمین موقعیت و جایگاه سد بختیاری با توجه به وجود گسل ها و لرزه خیز بودن کوههای زاگرس خطرناک  اعلام شد.
  • تابستان ۱۳۹۵  اعلام وجود ی مواد پر انرژی مانند مواد ناریه، گاز و نفت در بستر سد از سوی محققان (نشریه مهندسی تونل و فضاهای زیرزمینی )
  • پاييز ۱۳۹۶ نشریه پژوهش های ترویج و آموزش کشاورزی طی پژوهشی اعلام کرد جامعه محلی نگرش منفی نسبت به احداث سد داشتند، زیرا احداث سد سبب تخریب محیط طبیعی منطقه، مهاجرت، بی خانمانی و ناهنجاری های اجتماعی و فرهنگی مردم محلی می گردد. 
  •  سال ۱۳۹۷ طی سومین کنفرانس ملی مهندسی ژئوتکنیک ایران ضرورت بهگزینی محور سد بختیاری با تحلیل سه بعدی ساختگاه و بکارگیری روشهای تصمیم گیری چند معیاره(MADM) از سوی محققان اعلام شد.
  • مجری طرح دلیل هشت سال تاخیر در اجرای پروژه را تاثیر تحریم‌های اعمال شده  دانست و  گفت  در راستای تکمیل آن مذاکراتی با پیمانکاران روسی و چینی برای تامین مالی اين سد انجام شده است. (ترابر نیوز به نقل از صدا و سیما)
  • فروردین ۱۳۹۸  حاج ر سولی‌ها مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در خصوص  تاثیر  تاخیر در اجرای سد گفت در سال ۱۳۹۲، منبع مالی مورد نیاز این طرح ۲,۰۰۰ میلیارد تومان برآورد شد که با قیمت امروز حدود ۶۰۰۰ تا ۷,۰۰۰ میلیارد تومان می‌شود. (خبرگزاری ایسنا)
  • مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران پیشرفت فیزیکی  سد بختیاری  بعد از ۲۴ سال ۳۰ درصد بوده است (باشگاه خبرنگاران جوان) 
  • ارديبهشت ۱۳۹۸ تسنیم نوشت  با روی کار آمدن دولت یازدهم، به دلیل  بازنگری در طرح‌های سدسازی ساخت سد در عمل متوقف شد. (ادعای سایت تسنیم)
  • ایرنا مدعی شده است فقر مطالعات اجتماعی درباره اثر سدها باعث شده  سد های باعث مهاجرت مردم منطقه به شهرها، انزواي درون گروهي و ايجاد مشاغل كاذب شود. (اردیبهشت ۱۳۹۸)
  • محمد هنربخش مجری سد به خبرگزاری میزان اعلام کرد، مشکلات سد دز و اجرایی شدن سد بختیاری کاملا به هم مرتبط هستند و بخش زیادی از دلایل اجرای سد بختیاری به دلیل مشکلاتی است که در سد دز وجود دارد.
  •  ۲۲ آذرماه سال ۱۳۹۸ مدیرعامل وقت مدیرعامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران  پایان مطالعات ساخت سد بختیار را اعلام کرد  و کار ساخت آن با تامین منابع مالی آغاز خواهد شد (روزنامه همشهری)
  •  اسفند ۱۳۹۸ اعلام انصراف کامل کره ای ها تحت فشار امریکا، از  برنامه ساخت  سد بختیاری  توسط بهروز مرادی (خبرگزاری فارس)
  • شایعه واگذاری سد بختیاری به استان خوزستان 
  •  آبان ۱۳۹۹ طی حکمی از سوی قاسم تقی‌زاده خامسی، معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا و مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران، «سید حسن رضوی» به سمت مدیر عامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران منصوب شد و اعلام کرد به دنبال فایننس چینی ها برای پروژه است (سایت بازار) 
  • برآورد هزینه  2 میلیارد یورویی و مدت زمان هفت ساله برای اجرای طرح از سوی سیدحسن رضوی در سال ۱۴۰۰ (سایت سختاب)
  • در تیر ماه  سال ۱۴۰۰ مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای لرستان  اذعان  می کند در مطالعات اولیه حجم ذخیره آب این سد پنج میلیارد متر مکعب بود  و در ادامه کاهش پیدا کرده است. (خبرگزاری مهر) 
  • رئیسی در  سفر  فرودین ماه ۱۴۰۱ گفت  طرح جامع و شفاف آب چهارمحال و بختیاری بر محور عدالت در بهره‌مندی از منابع آب تنظیم شده است (خبرگزاری فارس)
  • جلسه دالوند معاون امور هماهنگی عمرانی استانداری با شیبانی مدیرعامل و مجریان شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران کارفرمای طرح‌  برای تامین اعتبار از طریق فایننس خارجی، شروع عملیات اجرایی سدها، اخذ مجوز ماده ۲۳ طرح‌های مطالعاتی و تملک روستاهای واقع در محل مخزن سد معشوره در تیر ماه 1401 (خبرگزاری ایسنا) 
  • جلسه مشترک حجت‌الاسلام سید احمد شاهرخی با قالیباف برای فعال شدن طرح در شهریور 1401  و دعوت هلدینگ‌های شستا و کوثر برای  سرمایه‌گذاری در لرستان ( خبرگزاری ایسنا) 
  • ساخت سد بختیاری با تهاتر نفت قابل انجام است

مسائل محیط زیستی پروژه

در سومین کنفرانس برنامه ریزی و مدیریت محیط زیست مطرح شد:

  • جنگل‌ها و سایر زیستگاه‌های ما در اثر برخی پروژه‌های عمرانی در معرض تهدید هستند.
  • احداث سد از لحاظ زیست محیطی، منطقه‌ای با ارزش زیست محیطی بالا و گونه های گیاهی و جانوری متنوع، چشم اندازهای بصری و… منحصر به‌فرد  را تحت خطر قرار می‌دهد.
  • در روند اجرای پروژه پیمانکاران به جای حمل خاک برداشت شده از بستر جاده به سمت خارج از محل پروژه این خاک را به رودخانه سزار سرازیر کرده‌اند.
  • رژیم حرارتی مخزن سد در دست احداث بختیاری مبتنی کارکرد با سالهای خشک و نرمال، است که متناسب با شرایط جدید منطقه نیست.
  • در کنگره کنگره بین المللی تخصصی علوم و زمین موقعیت و جایگاه سد بختیاری با توجه به وجود گسل ها و لرزه خیز بودن کوههای زاگرس خطرناک  اعلام شد.
  • در  پانزدهمین کنفرانس دانشجویان عمران سراسر کشور  اعلام شد  ساختگاه آن روی واحدهای آهکی سازند سروک قرار گرفته است.

    ایرنا مدعی شده است فقر مطالعات اجتماعی درباره اثر سدها باعث شده  سدهای باعث مهاجرت مردم منطقه به شهرها انزواي درون گروهي و ايجاد مشاغل كاذب شود.

شرکت های دخیل در پروژه

  • کار فرما شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران؛  این اداره یکی از شانزده اداره و سازمان دولتی وزارت نیرو است 
  • پیمانکاران طراح و ساختگروه سپاسد
  • مشاوران پیمانکار: شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس- موسسه مهندسین مشاور توسعه

به استناد صورتجلسه هیئت مدیره مورخ ۲۰/۰۲/۱۳۹۴ و مجوز اداره امور اقتصادی ستاد کل نیروهای مسلح بشماره ۱۹۱/۳۱۵/۱/۴۵۰۱۶ مورخ ۱۰/۳/۹۴  شرکت تاسیس شده است و از جمله شرکتهای قرار گاه خاتم بوده است؛  سعید محمد در دوره تاسیس  مدیرعامل سپاسد بوده است. 

محمد نعمتی اصلانی رئیس هیات مدیره، آقای حسینعلی حیدرزاده سمت نایب رئیس هیات مدیره، آقای محمد رستمی به سمت مدیرعامل و عضو هیات مدیره آقای عبدالکریم جعفری به سمت عضو هیات مدیره و آقای حسین مراد یار محمدی به سمت عضو هیات مدیره، عباداله عبدالهی، سالار ولایت مدار ، آقای کریم باشنا ، حسین ردائی ، علی ابراهیم سالمی. سایر همکاران پروژه در پوشش سامانه ای به نام صبا(صنابع بالادستی ایران) فعال بوده اند که اطلاعاتی در مورد آن بر روی اینترنت وجود ندارد. 

  • موسسه مهندسین مشاور توسعه

آقای داود ابراهیمیان ،آقای رحمت اله آژیر ، آقای منصور توفیقی ، احمدرضا عمادی ، امیر خسروی 

  • شرکت سابیر 

در واقع مجری عملیات هایی است که در فهرست عملیات های موفق شرکت سپا سد وجود دارند، این شرکت در واقع از شرکت های وزارت نیرو بود که در جریان خصوصی سازی به  شرکت سرمایه‌گذاری تأمین اجتماعی فروخته شد. در آن زمان قاضی مرتضوی مسئولیت تامین اجتماعی و هولدینگ شستا را بر عهده داشت.

  • با قرارگاه خاتم‌الانبیاء (مؤسسه حرا)  مسئولیت تونل سازی و حفرای را برعهده دارد

مهندس نوروزی دوست

  • مهندسی مشاور سد تونل پارس (اشتوکی پارس سابق)

ابوالفضل مهین راد،خیاله بینازاده،نیلوفر بینازاده

  • شرکت بلندطبقه

مهندس فريبرز اسلامي خوزاني، مهندس روزبه رحیمیه، مهندس یونس خرسندی

  • مهندسی مشاور دزآب

آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام به نمایندگی عبدالرضا آرزومند، شرکت سرمایه گذار ی دز آب پویا (سهامی خاص) به نمایندگی مختار کیانی، شرکت راه طلایی تجارت پویا(سهامی خاص) به نمایندگی مجید لیاقت جو، موسسه حسابرسی و خدمات مدیریت اصول پایه فراگیر و ابوالقاسم نوید

  • شرکت ناودیس‌راه

سعید پرویزی , مسعود شیخ اکبری , محمود مصطفی زاده

  • کنسرسیوم فرآب-ساینوهایدرو

شرکت ساینو هیدرو یک شرکت چینی است که در خارج از چین به سد سازی می پردازد مجيد نامجو در مهر ۱۳۹۰ اعلام کرد به دلیل گرانی عملیات توسط چینی ها این شرکت با همکاری یک شرکت ایرانی قرار است پروژه را پیش ببرد. شرکت فراب در یک کنسرسیوم مشرکت با چینی ها این پروژه را در دست گرفت. 

  • جهاد نصر اصفهان

این شرکت یکی از ۱۱۶ شرکت مجموعه تلاش گران اقتصاد پایدار است که مدیریت آن با جلال سبحانی  است. جلال سبحانی نائب رئیس شرکت  گروه نصر سپهر از همکاران ساخت سد خرسان نیز هست. 

  • شرکت سهامی فراب
  • شرکت سرمایه گذاری صنایع برق و آب (صبا)   
  • شرکت سرمایه گذاری سامان مجد
  • شرکت ناردیس طرحهای انرژی
  • شرکت مهندسی و مدیریت ساخت توربینهای برقی آبی
  • شرکت ثامن ارتباط عصر.

 به‌موجب صورتجلسه هیئت مدیره مورخ ۱۹/۱۰/۸۸ رسول زرگرپور به نمایندگی از شرکت سرمایه‌گذاری سامان مجد رئیس هیئت مدیره و مهران لطفی به‌نمایندگی از شرکت مهندسی و مدیریت ساخت توربین‌های برق آبی به‌سمت نایب رئیس هیئت مدیره و مدیرعامل و مسعود گشته بنمایندگی شرکت ثامن ارتباط عصر و مجتبی غروی به‌نمایندگی از شرکت سرمایه‌گذاری صنایع برق و آب و امین حاجی رسولی‌ها بنمایندگی از شرکت ناردیس طرح‌های انرژی به‌سمت اعضاء هیئت مدیره تعیین گردیدند. 

  • موسسه حسابرسی هشیار بهمند
  • امیر پارسایی‌نژاد با شرکتهای  ژاو طرح‌های انرژی، شرکت ناردیس طرح های انرژی
  • امین حاج رسولی‌ها در ۱۱ شرکت عضو است
  • موسسه باشگاه اندیشه ورزان نفت و نیروی ایرانیان
  • موسسه غیرتجاری فرهنگی هنری تک منظوره چهره‌ی فرزانه‌ی
  • شرکت مهندسی تانا انرژی بین الملل
  • شرکت سهامی خاص سرمایه گستر هیوا
  • شرکت سهامی خاص مولد برق زاهدان
  • بنیاد نیکو کاری رایحه
  • شرکت فنی و مهندسی خرد صنعت
  • بنیاد غیر دولتی عام المنفعه حامیان دانشگاه صنعتی شریف
  • شرکت سهامی خاص توسعه سرمایه انسانی رهیار
  • شرکت توسعه سرمایه انسانی رهیار
  • موسسه غیر تجاری مجتمع آموزشی رهیار پونک
  • مسعود زرگر پور 

استاندار سابق استان اصفهان در دولت یازدهم و معاون سابق وزارت نیرو در امور آب  علاوه بر شرکت جهاد نصر اصفهان در موسسه انجمن مقابله و سازگاری باخشکی و خشکسالی عضو هیئت مدیره است. 

  • داریوش طهماسبی علاوه بر فراب، شرکت کشاورزی دامداران نظر کهریزی و حومه
  • شرکت مهندسی و مدیریت ساخت توربین های برقی آبی
  • شرکت مدیریت پروژه نیروگاه‌های آبی متوسط و کوچک میناب
  • مجید فرح مند، شرکت سهامی خاص مهندسی و ساخت فن آوران فرآیند ایده و شرکت سانا تیو

نکات خاص پروژه

سد بختیاری  از آغاز درگیر بیماری تامین بودجه بوده است، برای تامین بودجه این شرکت ردی از شرکت‌های کره‌ای، چینی، و قرار گاه خاتم و هلدینگ شستا می توان دید. قابل توجه ترین بازیگر مجموعه بازیگران این پروژه شرکت سهامی دز آب است که مدیریت تصمیم سازی آن با «آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام» است. 

سد مارون

جولان فرهادی بابادی

 

  • سد مارون یک سد خاکی است که بر روی رود مارون در ۱۹ کیلومتری شمال بهبهان در استان خوزستان قرار دارد.
  • رودخانه مارون‌ از کوه‌های نیل و چشمه‌سارهای دامنه کوه‌های سادات، از زاگرس سرچشمه می‌گیرد و پس از طی مسافت ۱۲۰ کیلومتری به دریاچه سد مارون می‌رسد و از طریق تنگ تکاب، وارد دشت بهبهان می‌شود.
  • آب مارون در شهرستان کهکیلویه، پس از آبیاری دشت بهبهان، از طریق سد انحرافی جایزان، دشت جایزان را نیز مشروب می‌کند و در محلی به نام قلعه شیخ، پس از ترکیب با رود اعلا در رامهرمز، نام رود جراحی به خود می‌‌گیرد و به هور شادگان می‌ریزد.
  • این رودخانه از دو شاخه که از «لوداپ» و «میل» می‌آید تغذیه می‌شود.
  • رودخانه مارون در مواقع پرآبی، از طریق خور موسی وارد خلیج فارس می‌شود.
  •   رودخانه در قسمت‌های پایین‌دست، به‌خصوص از عیدنک (در نزدیکی روستای لنده) به بعد و تا قبل از ورود به دشت بهبهان، به‌واسطه عبور از لایه‌های گچی و نمكی، دریافت شاخه‌های شور و پس از آن، به‌علت گرما و تبخیر زیاد، كیفیت نامطلوبی پیدا می‌كند.
  • رود مارون نقشی اساسی در پیدایش حیات جوامع روستایی در حاشیه خود به عهده دارد و همچنین سبب به‌وجود آمدن شهرهای نسبتا بزرگی مانند بهبهان، رامشیر و شادگان در مسیر خود شده است.
  • فاصله دریاچه سد مارون تا اهواز: ۲۲۰ کیلومتر
  • فاصله دریاچه سد مارون تا آبادان: ۲۵۰ کیلومتر
  • این سد آب مورد نیاز کشاورزی و نیروی برق‌آبی را تأمین می‌کند.
  • اين سد از مرتفع ترين سدهاي خاكي در ايران و منطقه است.
  • ظرفیت نصب نیروگاه مارون ۱۵۰ مگاوات می باشد که از دو واحد  ۷۵ مگاواتی تشکیل شده و میزان انرژی تولیدی سالیانه نیز ۱۹۰ گیگاوات ساعت برآورد شده است.
  • تأمین آب مورد نیاز کشاورزی جهت آبیاری حدود ۵۵،۰۰۰ هکتار از اراضی دشت‌های بهبهان، جایزان، رامشیر و شادگان از طریق تنظیم جریان آب رودخانه مارون تامین می شود به همین دلیل رهاسازی آب سد همواره به عنوان یک خبر مهم در رسانه های محلی است و در زمان های پر بارش نیز به یک خبر ملی تبدیل می شود. 
  •  مسئولیت مدیریت سد ها همواره یک پست اداری و سیاسی محسوب می شود که نیازمند همکاری بدنه سیاسی حکومتی منطقه است از جمله  هادی هوشیار در سال ۱۳۹۸ با اشاره به انتخاب خود به عنوان مدیر عامل به خبرگزاری تسنیم گفت: برای موفقیت و ارتقاء جایگاه شرکت نیاز به همراهی و کمک همه مسئولان شهرستان اعم از نماینده ، فرماندار و امام جمعه شهرستان داریم و دست همه کسانی را که بتوانند در این راه به ما کمک کنند به گرمی می‌فشاریم.
  •  حق آبه شهر بهبان موضوع مورد مناقشه مسئولان کشاورزی شهر با مقامات سد است از جمله رئیس نظام صنفی کشاورزان بهبهان در سال ۱۳۹۸  با اعتراض به حق آبه بهبان گفت : یک میلیارد و ۴۰ میلیون متر مکعب بر ثانیه پشت سد مارون آب ذخیره شده که مسئولان متولی از 70 درصد برنامه رهاسازی تنها 10 درصد از آن را به بهبهان تخصیص داده‌اند. 
  • پایین دست سد نیز همواره نسبت به تضییع حقوق خود گله مند بوده و مدیریت استثماری بالادست را در عدم رسیدن طرح به اهداف خود در پایین دست مورد سرزنش قرار داده است( رجوع شود به انتقادات محیط زیستی) 
  • نماینده مردم کهگلویه و بویر احد هشت تیر  سال ۱۴۰۱ در کبنا نیوز   نسبت به بی عدالتی در بهره برداری از آب سد مارون در مجلس پرده از اعمال نفوذ سیاسی در  تخصیص امکانات بر می دارد 

«آیا این مهم جز به پشتگرمی دست بالا در مناصب حکومتی و تعداد زیاد نمایندگان خوزستان درمجلس شورای اسلامی امکان پذیر است؟»

  • آب رودخانه مارون از استان کهگیلویه و بویراحمد خارج می‌شود. حوزه آبریز آن مناطق غربی بویراحمد سفلی و قسمت اعظم طیبی و دشمن زیاری را در بر می‌گیرد.
  • آبان ۱۴۰۰ رئیس کمیسیون تلفیق بودجه مجلس با اشاره به اینکه تاکنون هیچ گونه مجوزی مربوط به تخصیص حقابه شهرستان کهگیلویه از سد مارون استان خوزستان صادر نشده است، گفت: تخصیص حقابه این شهرستان در مجلس شورای به جد پیگیری خواهد شد (ایرنا) 
  • اثر دیگر سد مارون یک آن است که جاده پاتاوه را که با وجود تاخیر فراوان در ساخت، به تازگی به مرحله بهره‌برداری غیر رسمی رسیده است، زیر آب برود و دهدشت مجددا به منطقه بن بست تبدیل شود.

 ویژگی های پروژه

  • سد مخزنی مارون روی رود مارون، در شمال شرق بهبهان، با ارتفاع ۱۶۵ متر، طول تاج ۳۴۵ متر، عرض تاج ۱۵ متر و حجم كل مخزن حداكثر ۱۲۰۰ میلیون متر مكعب احداث شده است.
  • این سد از نوع سنگ‌ریزه‌ای شنی، با هسته رسی است
  • نوع سد: راكفيل با هسته رسی
  • حجم خاكريزي بدنه: حدود ٩ ميليون مترمكعب
  • ارتفاع سد:            ١٨٠٠٠٠ مترمكعب
  • حجم مخزن سد: ١،٢٥٠،٠٠٠،٠٠٠ مترمكعب
  • نوع سرريز:            شوت دريچه دار منتهي به پرتاب كننده جامي شكل
  • ظرفيت تخليه سرريز:            ١٠،٨٠٠ مترمكعب در ثانيه
  • مجموع طول گالريها و تونلها: ٦،٠٠٠ متر
  • قطر گالريها و تونلها: ١٥٠ مگاوات (٢ واحد فرانسيس)
  • طول كل پرده آب بند:           ١٦٧ متر
  • در زمان ساخت سد مارون یک بر اساس آمار سیلاب‌ها، آورد رودخانه ۲۵۰۰ متر مکعب بر ثانیه بود. به همین دلیل یک تونل انحرافی به حجم ۲۵۰۰ متر مکعب بر ثانیه تعریف شد اما در سال 69، در این منطقه با ۲۸۰۰ متر مکعب بر ثانیه آب به دلیل بارش‌ها مواجه شدیم و تونل انحراف طراحی شده، دیگر پاسخگوی این حجم آب نبود. مشاور و کارفرما به این نتیجه رسیدند که تونل انحراف طراحی شده پاسخگوی دبی (حجم آب گذری) موجود نیست به همین خاطر سراغ تونل دوم انحراف رفتیم. (سایت انتخاب تاریخ انتشار ۰۱ تير ۱۴۰۱ )
  • طراحی مخزن سد مارون یک با ضریب اطمینان بالایی برای میانگین سالانه آبدهی ۵۰ متر مکعب در ثانیه به میزان 1.2 میلیارد متر مکعب در نظر گرفته شد اما از سال ۸۰ تاکنون به دلیل وقوع خشکسالی، میانگین ۴۹ متر مکعب در ثانیه آب هم به مخزن این سد ورودی نداشته است. (سایت انتخاب تاریخ انتشار  ۰۱ تير ۱۴۰۱ )
  •  

اهداف پروژه

شرکت توسعه آب و برق در مورد آهداف سد در وبسایت خود نوشته است:

اهداف اين طرح شامل كنترل سيلاب و جريان رودخانه مارون، تامين آب شرب شهر بهبان، توسعه و تامين آب براي زمينهاي كشاورزي دشتهاي چهارگانه بهبهان، جايزان، خلف آباد و شادگان به مساحت ٥٥ هزار هكتار و همچنين توليد انرژي برق آبي مي باشد.

تایم لاین طرح

  • عملیات احداث سد در سال ۱۳۶۸ آغاز و در سال ۱۳۷۷ پایان یافت.

انتقادات محیط زیستی

  • یکی از محورهای مهم محیط زیستی در مورد سد مارون یک و دو، نابودی تالاب شادگان است.
  • نماینده مردم کهگلویه و بویر احمد تیرماه ۱۴۰۱ در یادداشتی در سایت کبنا نیوز برخی از مسائل سد مارون را این گونه توصیف می کند: 
  • ما هیچگاه خواهان این نیستیم که آب شرب و حتی کشاورزی متناسب و عادلانه را از هموطنانمان دریغ کنیم اما آیا این انصاف است که بیابان‌های اطراف بهبهان، رامهرمز، و شادگان با تیغ بلدوزرها تسطیح شده و به زمین‌های کشاورزی آبی تبدیل شوند و در مقابل کشتزارهای چندهزارساله مردم مظلوم کهگیلویه یا به زیر دریاچه سد رفته و مدفون شوند و یا بر لب آب جاری حق کشت نداشته باشند؟
  • چطور می‌شود از تپه ماهورهای اطراف بهبهان تا بیابان‌های رامشیر و جراحی و رامهرمز و شادگان همه و همه سرسبز از کشت هندوانه و خربزه و برنج باشند اما تشنگی و آفتابسوختگی گاومیش‌های تالاب شادگان شمشیری تیز شوند و گلوی سدآبریز و حق آبه‌ی مردم کهگیلویه را نشانه بروند؟
  • این زمین‌های بایر که به لطف امکانات صنعتی به مزرعه تبدیل شده‌اند با کدام حجت شرعی صاحب حق آبه شده‌اند؟
  • عاقلانه‌تر نیست اگرصدها نهرغیرقانونی منشعب از رودجراحی و کشت‌های غیرمجاز محصولات نامتناسب باطبیعت بیابانی خوزستان را باعث خشکی تالاب شادگان بدانیم تا اینکه اجازه دهیم به دروغ گناه این فاجعه به گردن سدی که هنوز ساخته نشده است انداخته شود؟
  • تپه ماهورهای اطراف بهبهان براساس کدام قانون و حجت شرعی تسطیح و صاحب حق آبه از رود مارون شده‌اند؟
  • با توجه به پیوستن رود خانه مارون و علا به همدیگر  و تشکیل روخانه جراحی مسئله حق آبه شادگان نیز همواره مورد بحث بوده است:  ۲۸درصد سهم آب جراحی از رودخانه علا می‌آید (در خارج از حوضه آبریز مارون) و ۷۲ درصد، از مارون تشکیل می‌شود. بنابراین بخش عمده آب شادگان از مارون می‌آید.
  • قرار است مخزن سد مارون دو، روی یکی از این سرشاخه‌ها زده شود و این مسئله سبب خواهد شد که ۱۱ میلیون متر مکعب هم از آورد رودخانه مارون به دلیل ایجاد سازه جدید کم شود. در نتیجه سد مارون دو بیش از گذشته دچار کسری ورودی به مخزن خواهد شد.
  • حمید رضا یاقوتی کارشناس هیدرلوژی با اشاره به هدررفت ۷۰ درصدی آب در گفتگو با انتخاب گفته است: راهکار رفع نیازهای آبی دهدشت را ترمیم شبکه موجود در این منطقه عنوان می‌کند زیرا در حال حاضر هفت هزار هکتار از اراضی منطقه دهدشت تحت پوشش شبکه آبیاری است و بیش از ۷۰ درصد آب این شبکه هدر می‌رود.

گروه ها و افراد درگیر با پروژه

كارفرما: وزارت نيرو – سازمان آب و برق خوزستان

مشاور: شركت مهندسي مشاور مهاب قدس

تاريخ شروع عمليات اجرايي: تير ماه ١٣٦٦

می‌خواهید بحث آب را هم هک کنید؟

پارسال به این نتیجه رسیدیم که با راه افتادن تعدادی از سایت‌های مرتبط با آب، فعالیت آب‌نیوز را متوقف کنیم، اما امروز متوجه شدیم که هکرهای جمهوری اسلامی به دنبال از بین بردن اطلاعات مرتبط با شرکت‌های مشاور و مجموعه‌هایی هستند که در تخریب محیط زیست ایران موثر بوده‌اند.

از امروز، آب‌نیوز دوباره فعال خواهد شد و مافیای آب هم بابت تلاشش در حذف نوشته‌های مرتبط با فساد در بخش آب خسته نباشید …نمی‌گوییم، بلکه به دنبال پاسخگو کردن این مجموعه فاسد خواهیم بود.



تلاش مافیای آب برای هک آب‌نیوز

یادداشت نیک آهنگ کوثر در بی‌بی‌سی فارسی: کارنامه مدیریت آبی دولت روحانی؛ تشدید خشکسالی انسان‌ساخت

این یادداشت در روز ۲۵ خرداد ۱۴۰۰ در سایت بی‌بی‌سی فارسی منتشر شد. متن زیر همان گزارش به علاوه لینک‌های مرتبط با موارد طرح شده است.

اگر کسی به ناگهان در خرداد ۱۴۰۰ از اغمایی چند ساله خارج شود و خبرهای بحرانی شدن وضعیت آب و تنش آبی بیش از ۲۰۰ شهر، رسیدن جنگ آب به برخی مناطق روستایی، ورشکسته خواندن وضعیت از سوی برخی مدیران آب، ممنوعه و ممنوعه بحرانی اعلام شدن بیشتر دشت‌های ایران و محو بسیاری از رودخانه‌ها و تالاب‌ها و نشست زمین در تهران و اصفهان را بشنود، شاید خیال کند که همه اینها به‌ناگهان رخ داده و هیچ‌کدام ربطی به سال‌های پیش نداشته باشد. آنکه از اغما خارج شده شاید برای اولین بار نامی از غیزانیه شنیده باشد، جایی که نفت دارد اما ساکنانش برای دست‌یابی به آب با نیروهای انتظامی درگیر شدند. 

سوال اینجا است که با وجود این همه کارشناس و مدیر آگاه از تغییرات اقلیمی و راه‌های منطقی مدیریت منابع آب و هشدارهایی از دهه ۶۰، چگونه کشور به وضعیتی رسیده که عیسی کلانتری از محو شدن کل ایران بگوید.

با این همه شرایط امروز نمی‌توانسته یک‌شبه نازل شود، چه ایران در منطقه‌ای خشک قرار گرفته و از زمانه داریوش کبیر، حاکمان همیشه نگران خشکسالی بوده‌اند. اما این بار شرایط اندکی تغییر کرده است. کسانی روزگار فعلی را از دهه‌ها پیش به دولت‌های پیشین هشدار داده بودند. در سال ۱۳۶۷، گزارش معروف ستار و استول از وضعیت آبی آینده خاورمیانه به‌دست دولت‌مردان جمهوری اسلامی رسید و در هفته دوم آبان همان‌سال، در حضور عیسی کلانتری به نخست وزیر گفته شد که با توجه به تغییرات اقلیمی و احتمال تغییر میزان بارندگی و کاهش منابع آب تجدیدپذیر، سیاست مدیریت آب و کشاورزی باید تغییر کند، چرا که با گرم شدن سرزمین و تبخیر بیشتر، سدسازی بهترین گزینه برای جمع‌آوری آب نیست و باید به دنبال ذخیره کردن پایدار آب در سفره‌های آب زیرزمینی بود. به دولت هشدار داده شد که باید میزان آب مصرفی در بخش کشاورزی را کم و آبخوان‌ها را با دقت مدیریت کند، چرا که بیش از نیمی از آب کشور از سفره‌های آب زیرزمینی تامین می‌شود.

امیدهایی بدون تدبیر

وقتی حسن روحانی بعد از محمود احمدی‌نژاد سکان هدایت قوه مجریه را در تابستان ۱۳۹۲ به‌دست گرفت، با این قول آمد که دریاچه ارومیه را به روزگار پرآب پیشین بازگرداند. آن روزها انتقادها از سیاست‌های آبی احمدی‌نژاد داغ بود، چرا که دولت آبادگران به هزاران چاه غیرمجاز، مجوز داده بود و روزگار دشت‌های ممنوعه، بدتر می‌شد. چیت‌چیان وزیر جدید نیرو با نقد جدی سدسازی بی‌رویه تاکید کرد که مخازن سدهای موجود و در دست ساخت،  بیش از میزان لازم برای مدیریت آب‌های سطحی فضا دارند و در واقع کشور آبی برای پر کردن این سدها ندارد. سدسازی بی‌رویه البته اختراع احمدی‌نژاد نبود و در دولت سازندگی باب شد.

معصومه ابتکار، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در دوران خاتمی بعد از یک دوری هشت ساله، مجدداً به پردیسان رفت و با جمع کردن برخی از فعالان مخالف سدسازی در اطراف خود و اظهار نگرانی بابت از بین رفتن ۸۵٪ منابع آب زیرزمینی به گروه‌های مخالف توسعه سازه‌ای، امیدی مضاعف بخشید. آنها خیال می‌کردند تعقل به خیابان پاستور راه پیدا کرده است و دولت به دنبال معکوس کردن روند تخلیه آبخوان‌ها است.

فرونشست دشت‌های متعدد کارشناسان را نگران‌تر کرد و هجوم ریزگردها در جنوب غرب کشور، باعث شد تا بحث‌های مدیریت آب و تالاب جدی‌تر شود. کارشناسان برای مهار فرونشست و احیای آبخوان‌ها پیش از رسیدن به نقطه غیرقابل بازگشت، تغذیه مصنوعی از طریق آبخوان‌داری و مدیریت سیلاب و همچنین کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی را پیشنهاد کردند، اما طرح‌های موجود در برنامه ششم توسعه برای نجات آبخوان‌ها در گستره حداقلی لازم و تصویب شده اجرا نشد. دولت تلاش‌های متوقف شده برای  تدوین طرح جامع آب را هم نادیده گرفت. یکی از آخرین دست‌اندرکاران تدوین طرح جامع برایم نوشت که “آخرين طرح جامع آب نيز همانند پنج طرح جامع آب قبلی، مراحل انتهايی را به درستی طی نكرد و هيچگاه مورد تصويب قرار نگرفت و تبديل به يك طرح كتابخانه‌ای شد.” دولت روحانی این طرح متوقف شده  در دولت قبلی را از کتابخانه در نیاورد. با وجود آنکه راه‌کارهای برون رفت از بحران و مدیریت منابع آب به شکلی پایدار برای حل بسیاری از مشکلات از جمله “ضعف راهبردی”، “ضعف مدیریت”،  و “موازی‌کاری” و همچنین بازنگری در بسیاری از روش‌ها در طرح جامع آب دیده شده بود، دولت جدید در عمل تمایلی به تغییر ساختار مدیریتی و روش‌های معمول از خود نشان نداد.

ارزیابی عملکرد دولتی که شاید بیشترین تعداد مهاجرت‌های درون سرزمینی به‌واسطه کمبود آب در دوران مدیریتش انجام گرفته، شاید سخت باشد، اما می‌توان نتیجه سیاست‌ها و برنامه‌هایش را تا حدی بررسی کرد. وقتی برای نوشتن این مطلب نظرهای تعدادی از مدیران و کارشناسان داخلی را درباره عملکرد دولت تدبیر و امید جویا شدم، پاسخ‌های مختلفی گرفتم. یک مدیر آب برایم نوشته است که “عليرغم تلاش فراوان دولت روحانی در حوزه آب، به دليل نامناسب بودن سياست‌های كلان كشور، توفيق قابل توجهی حاصل نشده است.” یکی از کارشناسان وزارت جهاد کشاورزی گفت که “دولت حتی به برنامه پنج‌ساله ششم توسعه خودش هم پایبند نبود و معلوم نیست چه بر سر بودجه‌ نجات آبخوان‌ها آمد.” 

ماموریت هیدرولیکی دولت

معیار مدیریت بسیاری از مدیران بر اساس “ماموریت هیدرولیکی” است، یعنی هر قطره‌ای که نهایتاً سر از دریا درآورد و از آن استفاده‌ای نشود، هدر رفته است، و مومنان به ماموریت هیدرولیکی معتقدند که نباید گذاشت چنین اتفاقی بیافتد. بسیاری از مدیران و مهندسان شرکت‌های مشاور و کارفرمایان وزارت نیرو با تکیه بر همین نگاه سدهایی بی‌شمار را به اسم «توسعه» به جان رودخانه‌ها انداختند و درخت‌ها و باغ‌ها و فضای زیست طبیعی بسیاری از جانداران را در دریاچه‌های مخازن سدها غرق، و انسان‌های زیادی را وادار به مهاجرت به آینده‌ای نامطمئن کردند. این کار به نحوی عملی مخالف منطق عدالت محیط زیستی بود. اگر سخنان چیت‌‌چیان در ابتدای وزارتش بذر امیدی در دل فعالان دل‌نگران آب کاشته بود، تداوم گفتمان «ماموریت هیدرولیکی»‌ امیدها را به ناامیدی تبدیل کرد. هیچ مجموعه در ایران به اندازه قرارگاه خاتم‌البیا و سپاسد و شرکت‌های مشاور قدرتمند نزدیک به اینها نظیر مهاب قدس به ماموریت هیدرولیکی وابسته و پایبند نبوده‌اند. مسوولان شرکت مدیریت منابع آب ایران و همچنین شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران(آب و نیرو) پیام‌آوران این ماموریت بوده‌اند و بی‌توجه به سرنوشت آیندگان و محیط زیست، و همچنین نادیده گرفتن آبخوان‌های کشور، بخش قابل توجهی از بودجه عمرانی را در عمل به نابودی کشانده‌اند.

با آنکه حسن روحانی در ابتدای دولتش برای قرارگاه خاتم‌الانبیا خط و نشان کشید، اما بزرگ‌ترین پیمان‌کار کشور شریک دولت در انتقال آب از حوضه‌های آبریز پرآب‌تر به مناطق خشک‌تر ایران مرکزی و ساخت سدهای بزرگ بود. پروژه بزرگ گرمسیری در غرب کشور بدون قرارگاه خاتم انجام نمی‌شد. مدیران مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری تلاش کردند با حمایت از ساخت فیلمی مستند درباره نحوه مدیریت آب، توجه دانشگاهیان و لایه‌های مختلف جامعه را به خطاهای راهبردی دولت و شرکای سدساز جلب کنند، البته با در نظر گرفتن خط قرمزی به نام قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا و زیرمجموعه‌هایش.

حسن روحانی در دولت دوم قدم مهمی را برای انتقال آب شیرین شده از دریای مازندران به استانش که در حوضه فلات مرکزی قرار می‌گرفت را برداشت که با مخالفت شدید بسیاری از استادان و فعالان محیط زیستی مواجه شد ولی سازمان حفاظت محیط زیست مقاومت چندانی نکرد. روسای جمهوری برآمده از کویر همیشه تلاش کرده‌اند آب را از حوضه‌های پرآب به استان‌های خود منتقل کنند که در این بین سید محمد خاتمی با بردن بخشی از آب زاینده‌رود به یزد موفق‌تر از دیگران بود.

در دولت‌های اول و دوم روحانی، انتقال آب بین‌حوضه‌ای، به‌ویژه از حوضه‌ آبریز کارون به فلات مرکزی با ناراحتی و حساسیت زاگر‌س‌نشینان و شادمانی بسیاری از کسانی شد که دنبال زنده‌ کردند زاینده‌رود بودند و حتی مناطقی در حوضه سیرجان بودند.  

ساخت سد به بهانه مهار سیلاب و ناتوانی سدسازان در مقابله با سیل

بعد از تحولات دهه سی و آغاز روند سدسازی مدرن در ایران، توجیه آب‌سالاران این بود که با ساخت سدهای بیشتر هم عامل توسعه است و هم می‌توان جلوی تخریب سیل‌های خانمان‌برانداز را گرفت. از همان زمان بسیاری با اعتماد زیادی به سدها، در حریم رودخانه‌ها شهرها  و روستاها را گسترش دادند بی‌آنکه به عواقب چنین کاری بیاندیشند.

بعد از سال‌ها کم‌آبی، سیلاب‌های غیرمنتظره زمستان ۹۷ و بهار ۹۸  حداقل ۸۰ نفر کشته بر جای گذاشت. ساخت سدهای بی‌شمار در شمال و جنوب کشور اما برای مهار سیل‌های قدرتمند کافی نبود. بعد از آنکه مناطق متعددی در شمال و غرب و جنوب زیر آب رفت، دولت باز هم بر طبل سدسازی کوبید و مقام‌ها یکی پس از دیگری تاکید کردند که باید سدهای بیشتری هم ساخت تا چنین اتفاقی تکرار نشود. پس از آن بود که گروهی از کارشناسان مامور بررسی شدند و هیات ویژه گزارش ملی سیلاب‌ها شکل گرفت. اعضای این گروه بعد از برگزاری جلسات متعدد و بررسی آمار و ارقام و اطلاعات، مدیریت سیلاب را زیر سوال بردند.

بر اساس گزارش‌های مرتبط با سیلاب و تحلیل کارشناسانی که بی‌توجهی به راه‌های طبیعت محور را از جمله مشکلات کشور می‌خوانند، ساخت سدها بدون توجه به ارزيابی محيط زيستى، خود می‌تواند سبب‌ساز تشدید تخریب و فزونی آثار سیل شود. مشکل بزرگ‌تر جایی است که به گفته مسعود تجریشی، معاون سازمان حفاظت محیط زیست، ارزیابی محیط زیستی بسیاری از سدها با سفارش خود سدسازها و برای توجیه پروژه تهیه شده و در عمل بسیاری از واقعیت‌ها در این ارزیابی‌ها نادیده گرفته شده است. یک مدیر حوزه سدسازی این مساله را تایید می‌کند و وقتی از او می‌پرسم که” آیا شركت‌های نفع برنده از پروژه‌های بزرگ پول ارزياب‌ها را می‌پردازند؟” در جواب می‌نویسد: “در اكثر مواقع آری.” 

آنچه کمتر به آن توجه شد، “کاهش پوشش گیاهی” در سرشاخه‌های رودخانه‌های خروشان در آن مقطع زمانی بود. امروزه اتکای اصلی سیستم‌های مدیریت طبیعت‌محور سیلاب بر روی پوشش گیاهی است. از بین رفتن پوشش گیاهی مترادف است با افزایش فرسایش و تخریب حوضه آبریز. استان گلستان آسیب‌های فراوانی از جنگل‌تراشی‌ها خورد. همچنین عدم مدیریت حوضه‌های آبخیز از سوی مدیران آبخیزداری و نابودی تدریجی جنگل‌های زاگرس بر شدت و قدرت سیلاب‌های جنوب غربی کشور افزود.

کارشناسان، “افزایش تخریب در حوضه‌های آبریز”، “افت سطح آب زیرزمینی و ایجاد فرونشست”، “توسعه در دشت‌های سیلابی”، “تجاوز به حریم رودخانه‌ها” و کوتاهی در اجرای عملیات آبخیزداری را از جمله دلایل تشدید خسارت در سیل‌های اخیر برشمرده‌اند. اما همین کارشناسان باز هم به “نبود مدیریت سیلاب” و “فقدان طرح جامع آب” و “نبود و یا کمبود قوانین بازدارنده” اشاره کرده‌اند. 

قانون جامعی به نفع آب‌سالاران

وقتی در پاییز ۱۳۹۹ ویرایش نهم پیش‌نویس قانون جامع آب ‌میان کارشناسان و اهل فن دست به دست شد، خیلی‌ها امیدوار شدند که اصلاح قانون توزیع عادلانه آب (مصوب ۱۳۶۱) می‌تواند بسیاری از مشکلات آبی کشور را حل کند. این قانون خطای بزرگ وزارت نیروی دوران خاتمی که تلاش کرده بود مدیریت آبی را استانی کند برطرف می‌کرد و به‌دنبال مدیریت حوضه‌ای آب بود. کمتر کارشناسی می‌توانست با این تحول  مخالف باشد، اما یک نکته اندکی مغفول ماند: نقش ذی‌نفعان و ذی‌مدخلان در مدیریت آب کشور چقدر خواهد بود؟ سهم برندگان و ناظران غیرحکومتی چه نقشی بازی خواهند کرد؟ یکی از دست‌اندرکاران تدوین پیش‌نویس برایم گفت که وقتی از اتحادیه اروپا برای تشریح نحوه مدیریت حوضه‌های آبریز در میان استان‌ها و کشورهای مختلف نمایندگانی به ایران آمده بودند و در کارگاه‌های آموزشی توضیح داده بودند که سهم دولت‌ها در مدیریت حوضه‌ها در عمل یک سوم است، همه حاضران تعجب کرده بودند. در متن قانون جامع آب سهم دولت به شدت زیاد و سهم شهروندان به شدت کم است. همچنین، بی‌توجهی نویسندگان قانون به نجات آبخوان‌های کشور و سهم عمده وزارت نیرو در مدیریت آب (در مقایسه با سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت جهاد کشاورزی) نگرانی‌ها را دوچندان کرده است. یکی از منتقدان قانون جدید برایم نوشت که “در صورت تصویب به شکل فعلی‌اش، شورای عالی آب را در سطح حوضه‌های آبریز کشور بازتولید خواهد کرد؛ مجموعه‌هایی غیردموکراتیک و تحت حاکمیت آب‌سالاران بی‌توجه به محیط زیست.”

حکمرانی بد با ورشکستگی آبی اضافه

ست ام. سیگل، نویسنده کتاب “بگذارید آب باشد” معتقد است که “مشکلات آبی نماد و شاهدی بر حکمرانی بد است”. دولتی که نتواند متناسب با منابع آبی‌اش کشور را مدیریت کند، شهروندانش را به ورطه فقر آبی می‌کشاند. فقر آبی، کشور را دچار فقر اقتصادی و فقر اجتماعی می‌کند و رهایی از آثار آن غیرممکن می‌شود. دولت‌های جمهوری اسلامی با وجود آگاهی و دریافت هشدار در مورد تغییر شرایط اقلیمی و به تبع آن، تغییر بارندگی و افزایش تبخیر، در عمل به‌جای سازگار کردن مدیریت منابع، بنای ناسازگاری گذاشتند. تکیه بر سدسازی‌های بزرگ در دورانی که خیلی از مدیران آب کشورهای توسعه‌یافته به دنبال راه‌های طبیعت محور برای مدیریت آب بوده‌اند، و نادیده گرفتن ارزیابی‌های محیط زیستی در زمانه‌ای که آگاهی‌های محیط زیستی جهانی بیشتر شده از حکمرانان عاقل و اندیشمند بر نمی‌آید.

بسیاری از مدیران حکومتی، سیاست‌های دولت در بخش آب و تولید غذا، مشکلات پیش آمده را ناشی از فشارهای بین‌المللی و تغییرات اقلیمی نه مدیریت ضعیف می‌خوانده‌اند. این حرف تا چند هفته پیش میان برخی دولتی‌ها خریدار داشت تا اینکه مصطفی فدایی‌فرد، رییس کمیته ارزیابی سیلاب کمیته ملی سدهای بزرگ ایران ضمن اعتراف به اینکه ایران دچار ورشکستگی آبی شده، تاکید کرد که مشکلات آبی کشور نه ناشی از وضعیت بارندگی محدود که به‌خاطر سوءمدیریت است. ورشکستگی آبی ایران نخستین بار در مقاله‌ای کاوه مدنی و همکارانش مطرح شد و اشاره‌اش به مصرف بیشتر از موجودی منابع آب تجدیدپذیر کشور بود. فدایی‌فرد گفت که در زمانه‌ای که منابع آب تجدیدپذیر به ۹۰ میلیارد متر مکعب رسیده، میزان مصرف آب ۹۶ میلیارد متر مکعب است. آب اضافه اما از کجا آمده است؟ پاسخ معلوم است: از منابع آب زیرزمینی.

چند هفته پیش، انتشار مقاله‌ای از سمانه اشرف و همکاران در نشریه گزارش‌های علمی مجله نیچر با بررسی اضافه برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی، آن هم بر اساس آمار در دسترس دشت‌های مورد سنجش در طی سال‌های ۱۳۸۱ تا ۱۳۹۴ نشان می‌داد که خشک‌سالی ناشی از فعالیت انسانی عامل اصلی تخلیه سفره‌های آب زیرزمینی است و میزان کاهش آب آبخوان‌ها در مقطعی ۱۴ ساله حدود ۷۴ میلیارد متر مکعب بوده است. همچنین، اضافه برداشت در ۷۷٪ مساحت ایران به نشست بیشتر زمین و شوری خاک انجامیده. در این دوره چهارده ساله، متوسط اضافه برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی ۵/۲۵ میلیارد متر مکعب در سال بوده است. برخی کارشناسان معتقدند این رقم به بیش از ۶ میلیارد متر مکعب در سال رسیده است. به عبارت بهتر، با وجود هشدارهای کارشناسان از دهه ۶۰، دولت‌ها یکی بعد از دیگری حساب پس‌انداز آبی کشور را خالی کرده‌اند.

اضافه برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی در دهه‌های اخیر بیشتر از دو سوم دشت‌های کشور را با خطر بی‌آب شدن و بیابانی شدن مواجه کرده و افزایش روند مهاجرت ناشی از کمبود آب باعث نگرانی‌هایی میان کسانی شده که سوابق مهاجرت به خاطر خشکسالی و بی‌آبی را در کشورهای دیگر از جمله سوریه مطالعه کرده‌اند. به‌خاطر کمبود آب، از ۱۳۸۵ نزدیک به یک میلیون نفر از روستاییان و کشاورزان شمال شرق سوریه راهی به‌جز مهاجرت به حاشیه شهرهای غربی این کشور نیافتند و برخی همین بحران را از جمله محرک‌های جنگ داخلی این کشور از سال ۱۳۹۰ می‌دانند.

بحران‌های امنیتی ناشی از سیاست آبی ورشکسته

تحلیل‌ها و گزارش‌های امنیتی مرتبط با وضعیت آب و اقلیم وضعیت نگران کننده‌ای از آینده مناطقی مثل خاورمیانه را ترسیم کرده‌اند. از ده‌ها سال پیش، کارشناسان به مدیران ارشد این منطقه در مورد نحوه استفاده از منابع آبی برای تولید غذا هشدار داده بودند. از نظر برخی از جمله آنتونی آلن ارزش منابع آبی خاورمیانه بسیار بیشتر از آنی است برای کاشت محصولاتی که تولیدشان آب زیادی می‌برد مصرف شود. 

در سال ۱۳۹۶، یک مرکز مطالعات امنیتی در آمریکا تداوم تنش آبی را محرکی برای آغاز اعتراضات محلی و حرکت‌های خشونت‌آمیز دانست و تشدید بی‌آبی را در بروز خشونت‌ها بیشتر، تروریسم و حتی جنگ بررسی کرد.

کاهش منابع آب زیرزمینی و کم‌آبی طولانی مدت در مناطق مختلف ایران از جمله تویسرکان، دورود، قهدریجان، کازرون و ساخت سد و مهاجرت اجباری مردمانی در منطقه ایذه، تغییرات منابع آب و تالاب‌های ماهشهر و مهاجرت گروه زیادی از مناطق مختلف استان فارس به شهرک‌ها و محله‌های حاشیه شیراز شاید برای یک ناظر عادی چندان اهمیتی نداشته باشد، اما بررسی میزان خشونت در اعتراض‌های سال‌های ۹۶ تا ۹۸ و آمار اعلام شده کشته‌شدگان این وقایع همزمان با بحران‌های منطقه‌ای مرتبط با آب می‌تواند هشدار دهنده باشد. ممکن است برخی ناظران کمبود آب را عامل بروز جنگ ندانند، اما همان‌ها کم‌آبی و تداوم آن‌را را محرکی برای بروز خشونت می‌خوانند. اگر وزارت خارجه آمریکا هشدار نویسنده را در باره نتایج کم‌آبی در ایران جدی گرفت، اما به‌نظر می‌رسد تعداد زیادی از مدیران و کارشناسان و تحلیل‌گران به مسائل دیگری توجه می‌کنند. این روزها مناطقی از فقر آبی در عذاب هستند که مانند دهدز و ایذه، فاصله چندانی تا برخی از بزرگ‌ترین سدهای کشور ندارند.

اما بحران امنیتی بعدی ناشی از عملکرد دولت در هشت سال گذشته می‌تواند به خاطر ساخت سدهای متعدد روی رودخانه‌های غرب کشور باشد. بخش قابل توجهی از حق‌آبه‌ حوضه‌های مشترک با عراق به دلیل اجرای طرح گرمسیری در عمل به حق‌آبه‌داران و محیط زیست نخواهد رسید. ساخت سد کانی‌سیب نیز منجر به جابجایی بخش قابل توجهی از رودخانه زاب به دریاچه ارومیه خواهد شد. به این ترتیب، در سال‌های آینده ممکن است شاهد بروز اختلافات بر سر منابع مشترک میان حاکمان تهران و بغداد باشیم.

ارزیابی کار دولت حسن روحانی در حوزه آب، چندان دشوار نیست. او هشت سال فرصت داشت کشور را از افتادن به وادی ورشکستگی آبی نجات دهد. به‌جای گوش دادن به مدیران معتقد به توسعه پایدار، تحت تاثیر آب‌سالاران بود و سعی کرد برای استان خودش سهم بیشتری بگیرد. دشت‌های بیشتری در آستانه مرگ قرار گرفتند و او به جای کمک به احیای آبخوان‌ها، بودجه انتقال آب بین‌حوضه‌ای و سدسازی قرارگاه خاتم و سپاسد و شرکت‌های مشاور حکومتی را تامین کرد. دریاچه ارومیه را به نقطه‌ای پایدار نرساند و سیاست‌هایش بر تعداد مهاجران و حاشیه‌نشینان افزود. دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی، امنیت و ثبات کشور را بر اساس معیارهای مراکز مطالعات امنیتی، به خطر انداخت. برخی می‌ترسند که تداوم تنش آبی ایران را “سوریه‌ای” کند. چه حق با اینان باشد و چه عیسی کلانتری در باب محو شدن ایران درست بگوید، با تداوم وضعیت فعلی، نسل‌های فعلی و آینده ایران شرایط دشواری را تحمل خواهند کرد.

یادداشت وارده: مدیریت ناپایدار آب


نگارنده:منصور قطبی سرابی-کارشناس ارشد مهندسی کشاورزی و آب وخاک.

متاسفانه تیغ حملات به اشتباه به سمت وزارت نیرو و سد سازی و انتقال آب روانه شده و اقدامات تخریبی معاونت آب و خاک وزارت جهادکشاورزی فراموش شد است. اینکه اقدامات وزارت نیرو در سدهای افراطی و بعضی خطوط انتقال آب اشتباه بوده و ادامه دارد شکی نیست ولی توجه داشته باشید موضوع مصرف ۸۰ میلیارد آب است و فرق آن با اقدامات وزارت نیرو آن است که اقدامات وزارت نیرو در تامین یا انتقال آب یا تمام شده یا اگر ادامه دارد به‌صورت مقطعی به علت محدودیت مالی در حال انجام است ولی در بخش مصرف هرساله ما شاهد مصرف ۸۰ میلیارد آب به صورت ناپایدار هستیم و وزارت جهاد کشاورزی هم اقدام مثبتی انجام نمی‌دهد.

احداث چند و حتی یک سد بزرگ و غول پیکی فاقد کلان نگری، آبخیزداری و ارزیابی‌های محیط زیستی و…..بعضاً می‌تواند خطرناک‌تر از سلاح‌های کشتار جمعی عمل کرده و در عین حال به یک سلاح سیاسی خطرناک تبدیل شود.

ایرانیان‌ عصر باستان در ۳۰۰۰سال قبل و با ابداع قنات بهترین و با صرفه‌ترین و سالم‌ترین آب‌های کره زمین را کشف و به ما ایرانیان هدیه نموده اند. در حالیکه ما فرزندان ایران زمین، امروزه به تاسی از کشورهای غربی و به عبارت دیگر به‌دلیل اتکا به منابع آب سدهای بزرگ و غول پیکر فاقد کلان‌نگری، آبخیزداری و ارزیابی‌های محیط زیستی در تنگنای بحران‌های کمی و کیفی منابع آب گرفتار شده‌ایم. سدهای مذکور برای کشور های سازنده در دراز مدت و برای کشور های پایین دست در کوتاه مدت از سلاح‌های کشار جمعی نیز خطرناک‌تر هستند.

افراط در انتقال آب‌های حوضه‌ای به حوضه دیگر در دراز مدت موجبات نابودی محیط زیست آب‌زیان داخل رود خانه‌ها، حیات وحش و انسان‌های حاشیه رود خانه‌ها را فراهم می‌آورد. در حالیکه ما ایرانیان در این زمینه داخل مسابقه‌ای نفس‌گیر و غیر قابل برگشت شده‌ایم.

اجرای کلیه پروژه‌های آبی بزرگ اعم از احداث سدهای بزرگ و غول پیکر، انتقال آب‌ از حوضه ای به حوضه دیگر، شبکه‌های آبیاری و زهکشی و غیره، قاعدتاً می‌بایستی از بطن یک طرح جامع آب همه‌جانبه نگر استخراج شود، در حالی‌که وزارت محترم نیرو در طی سال‌های گذشته، کلیه پروژه‌های آبی خود را بر اساس نیاز های روز و به طور موضعی انتخاب و به مرحله اجرا در آورده و می‌آورد.

مطالعات مورد نیاز از نظر. تهیه  طرح‌های جامع آب، همه جانبه‌نگر عبارتند از:

۱-انجام مطالعات آمایش سر زمین.

۲-انجام مطالعات(کلان نگری)منابع آب، آب و خاک، کشاورزی، اقتصادی، اجتماعی و محیط زیست از طریق اعمال مدیریت  به‌هم پیوسته مبتنی بر تعادل‌بخشی کمی و کیفی منایع آب‌های زیر زمینی.

۳- انجام مطالعات ارزیابی‌های محیط زیستی.

۴-انجام مطالعات آبخیزداری و آبخوان‌داری.

۵-انجام مطالعات مهندسی رودخانه ها در پایین دست سد‌ها.

 از آنجایی‌که اکثر مطالعات مذکور در تهیه طرح‌های جامع آب کشور مورد توجه وزارت محترم نیرو قرار نگرفته و علاوه بر آن وزارتخانه مذکور تامین آب از طریق سدهای بزرگ را در اولویت اول اهمیت قرار داده است(به جای آبخوان‌داری و تغذیه منابع آب‌های زیر زمینی) لذا بحران‌های آب کشور را در وحله اول می‌بایستی در طرح‌های جامع آب فاقد مطالعات فوق الذکر جستجو کرد.

پایین بودن بهره‌وری کشاورزی

با توجه به مطالب فوق الذکر و همچنین با عنایت به موارد مشروحه زیر، انتظار بهره‌وری کشاورزی بالا از وزارت جهاد کشاورزی انتظاری بیهوده و عبث است، زیرا:

۱-آب بخش کشاورزی از محل تخصیص (در زیر سدها)، در اختیار وزارت جهاد کشاورزی قرار ندارد.

۲-در مورد تخصیص منابع آب سدها با وزارت جهاد کشاورزی مشورت نمی‌شود.

۳-مقدار قابل توجهی از منابع آب سدها صرف تولید برق آبی می‌شود.

۴-وزارت نیرو قادر به اعمال مدیریت به هم پیوسته  مبتنی بر تعادل‌بخشی کمی و کیفی منابع آب‌های زیر زمینی کشور نیست.

۵-وزارت نیرو از جداسازی آب شرب از بهداشتی، خودداری می‌کند.(با وجود تصویب مجلس محترم شورای اسلامی ایران)

۶- وزارت محترم نیرو تاکنون موفق به تصفیه کامل فاضلاب‌های شهری، روستایی و صنعتی، نگردیده است.

۷-وزارت محترم نیرو قادر به دفاع از حقابه‌های رود خانه‌های مرزی (مثل رود خانه هیرمند) نیست.

نتیجه گیری: 

۱ – ۸۰ میلیارد متر مکعب آب تخصیص بخش کشاورزی اسمی بوده و فاقد هرگونه ارزش قانونی و اجرایی است.

۲- تا تشکیل وزارت آب مستقل و کار آمد درب مدیریت آب کشور بر پاشنه ورشکستگی خواهد چرخید.

یادداشت وارده

چندی پیش بخش‌هایی از مقاله سمانه اشرف، علی ناظمی و امیر آقاکوچک که در نشریه گزارش‌های علمی مجله نیچر چاپ شده بود را در گزارشی منتشر کردیم. مطلب زیر، پاسخ یکی از دست‌اندرکاران پیشکسوت حوزه آب در وزارت جهاد کشاورزی است:

پاسخ به سه پژوهشگر ایرانی ساکن در آمریکای شمالی در زمینه راندمان آبیاری:

منصور قطبی سرابی*

بر خلاف نظرات سه پژوهشگر محترم فوق الذکر، تولید غذا بدون بهبود راندمان آبیاری دلیل اصلی افزایش بیش از حد اضافه برداشت از سفره آب‌های زیر زمینی ایران، محسوب نمی‌گردد.

بلکه:

۱ – اضافه برداشت از سفره آب‌های زیر زمینی ایران: یکی از دلایل بسیار موثر در افت سطح آب‌های زیر زمینی و نشست زمین در دشت‌های رود‌خانه‌ای کشور محسوب می‌شود. در حالی که عدم بهبود راندمان آبیاری تاثیر زیادی بر امر مذکور ندارد.

۲- افت سطح سفره آب‌های زیر زمینی ایران، دلایل متعدد داشته و مهم‌ترین آنها، عدم نظارت بر اجرای قانون آب از طرف وزارت نیرو و همچنین عدم اجرای طرح‌های آبخیزداری در سطح کشور، از طرف سازمان جنگل‌ها و مراتع وابسته به وزارت جهاد کشاورزی است.

الف-در آبیاری سنتی حدود ۳۰الی۴۰ در صد از آب آبیاری به سفره آب‌های زیر زمینی بر گشت نموده و بدین ترتیب ضمن شستشوی نمک‌های اضافی موجود در خاک‌ها، موجبات تغذیه سفره آب‌های زیر زمینی و برقراری تعادل نمک دشت‌های رود خانه ای کشور را، فراهم می‌کند.

ب- در حالیکه در آبیاری بارانی کمتر از ۱۰در صد و در آبیاری قطره ای کمتر از ۵ درصد از آب آبیاری به سفره آب‌های زیر زمینی بر گشت نموده و بدین ترتیب نه فقط به‌تنهایی قادر به شستشوی نمک‌های اضافی خاک‌ها و بر قراری تعادل نمک دشتها نیستند بلکه در تغذیه سفره آب‌های زیر زمینی نیز، نقش زیادی ندارند. بنا بر این، بر خلاف تصورات پژوهش‌گران مذکور، بهبود راندمان آبیاری به‌تنهایی نه فقط قادر به جلوگیری از افت سطح آبهای زیر زمینی نیست، بلکه در دراز مدت موجبات تخریب منابع آب و خاک دشت‌ها را نیز، فراهم می‌آورد.

به عقیده نگارنده، دلایل اصلی افت بیش از حد سطح سفره آب‌های زیر زمینی ایران به شرح زیر است:

۱- عدم نظارت براجرای قانون آب کشور،از طرف وزارت نیرو.
۲- عدم اطلاع وزارت نیرو از نحوه اعمال مدیریت بهم پیوسته منابع آب، در دشت‌های رود خانه ای کشور. ۳- عدم اجرای طرح‌های تعادل بخشی کمی و کیفی منابع آب‌های زیر زمینی در دشتهای رود خانه‌ای کشور، از طرف وزارت نیرو.
۴-عدم کلان نگری وزارت نیرو بر منابع آب کشور.
۵- بر خورد انتزاعی،موضعی وروز مره با منابع آب کشور، از طرف وزارت نیرو.
۶- اعمال مدیریت استانی به جای مدیریت حوضه ای بر منابع آب کشور، از طرف وزارت نیرو.
۷-تحمیل طرح‌های حوضه به حوضه فاقد کلان نگری و ارزیابیهای زیست محیطی به کشور.
۸-تمرکز وزارت نیرو بر احداث سدهای بزرگ و غول پیکر فاقد ارزیابی‌های زیست محیطی.
۹-غفلت در اجرای طرحهای آمایش سر زمین، از طرف وزارت جهاد کشاورزی.
۱۰-غفلت در اجرای طرح‌های الگوی کشت کشاورزی از طرف وزارت جهاد کشاورزی.
۱۱-تحمیل طرح‌های زهکشی زیر زمینی افقی با ایجاد لترال به دشت‌های رودخانه‌ای کشور، از طرف وزارت جهاد کشاورزی.
در حالیکه اجرای طر‌ح‌های مذکور در دراز مدت موجبات اتلاف منابع آب‌های زیر زمینی و نابودی منابع آب وخاک، کشاورزی و محیط زیست دشت‌های رود خانه‌ای را فراهم می‌آورد.                   
۱۲- جهت تهیه طرح‌های زهکشی زیر زمینی در دشت‌های رود خانه‌ای کشور، تخصص‌های مشروحه زیر مورد نیاز است. در حالی‌که کارشناسان   زهکشی وزارت جهاد کشاورزی فاقد تخصص‌های مذکور هستند: 

الف-آب‌های زیر زمینی.
ب-میکرو بیولوژی خاک -ریز موجودات و رشد گیاهان.  
ج-بیولوژی و بیو شیمی خاک.
د-بیو تکنولوژی کشاورزی.                     


ــــــــ
* کارشناس پیشکسوت مهندسی آب در وزارت جهاد کشاورزی